सुपर एल निनोचा धोका वाढला; भारताच्या मॉन्सूनसह शेतीवर संकटाची शक्यता | Super El Nino Australia Bureau of Meteorology

किसानवाणी : जगभरातील हवामान व्यवस्थेला मोठा धक्का देऊ शकणारा ‘सुपर एल निनो’ ( Super El Nino Australia Bureau of Meteorology) वेगाने आकार घेत असल्याचा इशारा ऑस्ट्रेलियाच्या हवामान विभागाने दिला आहे. प्रशांत महासागरातील समुद्रपृष्ठाचे तापमान एल निनोसाठी आवश्यक असलेल्या मर्यादेपेक्षा झपाट्याने वाढत असून, महासागर आणि वातावरण यांच्यातील परस्परसंवाद अधिक मजबूत होत असल्याचे विभागाच्या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, ही प्रक्रिया याच वेगाने सुरू राहिली तर १९५० नंतरच्या सर्वांत शक्तिशाली एल निनो घटनांपैकी एक यंदा अनुभवायला मिळू शकतो. त्यामुळे भारतासह जगभरात दुष्काळ, अतिवृष्टी, पूर, उष्णतेच्या लाटा आणि शेती उत्पादनावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

ऑस्ट्रेलियाच्या हवामान विभागाच्या सदर्न हेमिस्फिअर मॉनिटरिंग रिपोर्टनुसार, एल निनो आता अधिकृतपणे सक्रिय झाला आहे. मध्य प्रशांत महासागरातील समुद्राचे तापमान एल निनो घोषित करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त झाले असून, महासागर आणि वातावरण यांच्यातील परस्परसंवाद अधिक बळकट होत आहे. हवामानशास्त्रात हा परस्परसंवाद एल निनो अधिक तीव्र करण्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो. विविध हवामान मॉडेल्सनुसार, ही परिस्थिती कायम राहिल्यास वर्षअखेरीपर्यंत एल निनोचा प्रभाव टिकून राहण्याची शक्यता आहे.

भारतातील शेती क्षेत्रासाठी ही परिस्थिती चिंताजनक मानली जात आहे. देशातील मोठ्या प्रमाणावरील शेती अजूनही पावसावर अवलंबून असल्यामुळे धान, मका, सोयाबीन, कापूस, डाळी आणि ऊस यांसारख्या प्रमुख पिकांवर याचा परिणाम होऊ शकतो. पावसात खंड पडल्यास पेरण्या उशिरा होणे, पिकांची वाढ खुंटणे, उत्पादनात घट होणे आणि शेतीचा खर्च वाढणे अशी परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता आहे. यापूर्वी २०१५-१६ आणि २०२३-२४ या एल निनो काळात जगातील अनेक देशांमध्ये दुष्काळ, पीक नुकसान, जनावरांचे नुकसान, अन्नधान्याच्या किमतीत वाढ आणि अन्नसुरक्षेशी संबंधित गंभीर समस्या निर्माण झाल्या होत्या. विशेषतः २०१५-१६ च्या एल निनोमुळे जगभरातील ६ कोटींहून अधिक लोक प्रभावित झाल्याची नोंद आहे.

भारतीय मॉन्सूनच्या दृष्टीने पुढील काही आठवडे अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत. एका बाजूला प्रशांत महासागरातील एल निनो वेगाने बळकट होत असताना दुसऱ्या बाजूला हिंद महासागरातील इंडियन ओशन डायपोल (आयओडी) सकारात्मक होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात येत आहे. या दोन्ही हवामान प्रणालींच्या एकत्रित परिणामावर यंदाच्या मॉन्सूनचे स्वरूप आणि पावसाचे वितरण मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहणार आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, एल निनोमुळे पावसात तूट निर्माण होण्याचा धोका कायम असला तरी सकारात्मक आयओडी विकसित झाल्यास त्याचा काही प्रमाणात समतोल साधला जाऊ शकतो.

ऑस्ट्रेलियाच्या हवामान विभागाने दिलेल्या माहितीनुसार, २८ जून २०२६ रोजी संपलेल्या आठवड्यात निनो ३.४ निर्देशांक +१.२४ अंश सेल्सिअस इतका नोंदविण्यात आला. एल निनो जाहीर करण्यासाठी आवश्यक मर्यादा +०.८० अंश सेल्सिअस असते. विशेष म्हणजे केवळ गेल्या दोन आठवड्यांत या निर्देशांकात ०.३ अंश सेल्सिअसची वाढ झाली आहे. जगभरातील प्रमुख हवामान मॉडेल्स पुढील काही महिन्यांत प्रशांत महासागराचे तापमान आणखी वाढण्याचा अंदाज व्यक्त करत आहेत. समुद्राच्या तापमानासोबतच वातावरणीय स्थितीही एल निनोच्या विकासासाठी पोषक बनली आहे. प्रशांत महासागरावरील मोसमी वारे नेहमीपेक्षा कमकुवत झाले असून काही भागांत ते उलट दिशेने वाहत आहेत. तसेच डेट लाइन परिसरात ढगांचे प्रमाणही वाढले आहे.

ऑस्ट्रेलियाच्या हवामान विभागाबरोबरच युरोपियन कोपर्निकस क्लायमेट चेंज सर्व्हिस आणि कोपर्निकस मरीन सर्व्हिस यांनीही जागतिक महासागरांच्या तापमानाबाबत चिंताजनक निरीक्षणे नोंदवली आहेत. त्यांच्या माहितीनुसार, मे २०२६ हा १९०० नंतरचा सर्वाधिक उष्ण मे महिना ठरला आहे. तसेच २१ जून रोजी जागतिक समुद्रपृष्ठाचे तापमान २०.८६ अंश सेल्सिअस इतके नोंदविण्यात आले असून ते २०२३ आणि २०२४ मधील विक्रमांपेक्षाही अधिक आहे. यंदाच्या जून महिन्यात ही तफावत आणखी वाढली असून वर्षातील या कालावधीसाठी तो नवा उच्चांक ठरल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले आहे.

हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, महासागरांचे वाढते तापमान आणि एल निनो एकत्र आल्यास जगभरात हवामानातील टोकाच्या घटना अधिक तीव्र होऊ शकतात. उष्ण महासागर वातावरणात अधिक उष्णता आणि आर्द्रता सोडत असल्याने काही भागांत अतिवृष्टी, महापूर आणि चक्रीवादळांची तीव्रता वाढू शकते, तर इतर भागांत तीव्र दुष्काळ आणि उष्णतेच्या लाटा अनुभवायला मिळू शकतात. समुद्राचे तापमान वाढल्यामुळे समुद्राची पातळी वाढणे, हिमनद्या वितळणे आणि सागरी परिसंस्थांवर ताण वाढण्याचाही धोका आहे. याशिवाय समुद्रातील असामान्य उष्णतेच्या लाटा म्हणजेच मरीन हीटवेव्ह अधिक तीव्र होण्याची शक्यता असून त्याचा परिणाम मासेमारी, किनारी अर्थव्यवस्था आणि सागरी जैवविविधतेवर होऊ शकतो.

सध्या इंडियन ओशन डायपोल म्हणजेच आयओडी तटस्थ अवस्थेत आहे. २७ जून रोजी आयओडी निर्देशांक -०.०२ अंश सेल्सिअस इतका नोंदविण्यात आला. मात्र ऑस्ट्रेलियाच्या हवामान मॉडेल्सनुसार दक्षिण गोलार्धातील हिवाळा आणि वसंत ऋतूमध्ये सकारात्मक आयओडी विकसित होण्याची शक्यता आहे. हा बदल अपेक्षेप्रमाणे झाला तर भारताकडे अधिक आर्द्रता येण्यास मदत होऊ शकते आणि एल निनोमुळे होणाऱ्या पावसाच्या तुटीची तीव्रता काही प्रमाणात कमी होऊ शकते. मात्र सकारात्मक आयओडी नेमका कधी विकसित होईल आणि त्याचा प्रभाव किती राहील, याबाबत अद्याप निश्चितता नसल्याचे हवामान तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे.