द्राक्ष उत्पादक सावधान! पावसानंतर ‘या’ रोगांचा वाढणार धोका; तज्ज्ञांनी दिला महत्त्वाचा इशारा | Maharashtra Agriculture Monsoon

किसानवाणी : महाराष्ट्रात मॉन्सूनचे आगमन झाले असले तरी सध्या मुसळधार पावसाचा (Maharashtra Agriculture Monsoon) प्रभाव मुख्यतः कोकण किनारपट्टीपुरताच मर्यादित आहे. पश्चिम महाराष्ट्र आणि द्राक्ष उत्पादक पट्ट्यात अजूनही सर्वदूर दमदार पावसाची प्रतीक्षा आहे. हवामानातील बदलांचा विचार करता ‘एल निनो’चा प्रभाव वाढत असून त्याचा परिणाम मॉन्सूनवर दिसून येत आहे. दुसरीकडे आयओडी (Indian Ocean Dipole) अद्याप तटस्थ स्थितीत आहे. हवामान अभ्यासकांच्या अंदाजानुसार जुलै महिन्यात मध्य भारतात सरासरीपेक्षा सुमारे १०३ टक्के पाऊस होण्याची शक्यता असून त्यातील मोठा वाटा १५ जुलैपूर्वी पडण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.

या पार्श्वभूमीवर नाशिक, सांगली, सोलापूर, जालना, छत्रपती संभाजीनगर, जुन्नर, नारायणगाव, अकोले आणि संगमनेरसह राज्यातील प्रमुख द्राक्ष पट्ट्यात जुलैच्या पहिल्या पंधरवड्यात चांगल्या पावसाची अपेक्षा आहे. विशेषतः नाशिक विभागात ४ जुलैनंतर सलग तीन ते चार दिवस मुसळधार पाऊस पडण्याची शक्यता वर्तविण्यात आली आहे. सांगली, मिरज भागातही चांगला पाऊस अपेक्षित असला तरी त्याचे प्रमाण नाशिकच्या तुलनेत कमी राहील. सोलापूर, पंढरपूर, बार्शी आणि लातूर परिसरातही पाऊस होईल, मात्र तो तुलनेने कमी असण्याचा अंदाज आहे.

या अपेक्षित पावसामुळे द्राक्ष पट्ट्यातील कमाल तापमान ३० अंश सेल्सिअसच्या खाली जाण्याची शक्यता असून सापेक्ष आर्द्रता ९५ टक्क्यांपेक्षा अधिक राहू शकते. अशा हवामानात द्राक्षावरील विविध रोगांना पोषक वातावरण तयार होते. मागील वर्षी लवकर छाटणी केलेल्या बागांना चांगली फळधारणा मिळाल्यामुळे यंदाही अनेक बागांमध्ये मार्चच्या शेवटच्या आठवड्यात छाटणी करण्यात आली होती. त्यामुळे बहुतांश बागांमध्ये सध्या सबकेन तयार होऊन काड्या परिपक्व होत आहेत. खुडा पूर्ण झाल्यामुळे कोवळ्या फुटी कमी असून बागेतील पाने प्रौढ अवस्थेत आहेत. अशा स्थितीत फळछाटणीपर्यंत पाने निरोगी राखणे आणि काड्या मजबूत करणे हेच प्रमुख उद्दिष्ट असल्याचे तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे.

पावसाळी वातावरणात कोणत्या रोगांचा वाढतो धोका?

सध्याच्या वातावरणात तापमान २५ ते ३० अंशांच्या दरम्यान राहण्याची शक्यता असल्यामुळे द्राक्षावरील अनेक प्रमुख रोग सक्रिय होऊ शकतात. उशिरा छाटणी झालेल्या बागांमध्ये कोवळ्या फुटींवर बुरशीजन्य करपा रोगाचा धोका कायम आहे. पावसानंतर नवीन फुटी आल्यास त्यावरही करपा वाढू शकतो. मात्र योग्य वेळी खुडा केल्यास हा धोका कमी करता येतो. जुन्या पानांवर जिवाणूजन्य करपा दिसू शकतो, परंतु सध्याच्या कमी तापमानामुळे त्याचा प्रादुर्भाव मर्यादित राहण्याची शक्यता आहे. तापमान ३० अंशांपेक्षा अधिक झाल्यास या रोगाचा धोका वाढू शकतो.

भुरी रोगासाठी ढगाळ हवामान अत्यंत पोषक

पावसानंतर ढगाळ वातावरण आणि दाट कॅनॉपीमुळे बागेमध्ये प्रकाश कमी प्रमाणात पोहोचतो. त्याचबरोबर सापेक्ष आर्द्रता ९० टक्क्यांपेक्षा अधिक राहते. ही दोन्ही परिस्थिती भुरी रोगाच्या वाढीसाठी अत्यंत अनुकूल मानली जाते. पावसाच्या वेळी पानांवर पाणी असल्यामुळे भुरी वाढत नाही आणि तिचे बीजाणू धुऊन जातात. मात्र पाऊस थांबल्यानंतर वातावरण ढगाळ राहिल्यास भुरीचा प्रसार वेगाने सुरू होतो.

याशिवाय मुसळधार पावसामुळे पानांमधील पोटॅशचे प्रमाण कमी होते. त्यामुळे पुरेसे खत दिले असले तरी पावसानंतर पोटॅशची कमतरता निर्माण होऊन भुरीचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो. त्यामुळे जुलैच्या पहिल्या पंधरवड्यातील पावसानंतर उघडीप मिळताच पोटॅशची फवारणी केल्यास भुरी नियंत्रणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या बुरशीनाशकांचा परिणाम अधिक प्रभावी होतो.

सांगली आणि सोलापूर विभागात पावसानंतर लगेच उघडीप आणि ढगाळ वातावरण राहण्याची शक्यता असल्यामुळे या भागात भुरी रोगाचा धोका अधिक राहणार आहे. अशा परिस्थितीत ट्रायअझोल गटातील आंतरप्रवाही बुरशीनाशकांचा वापर केल्यास भुरीबरोबरच बुरशीजन्य करपावरही नियंत्रण मिळू शकते.

तांबेरा रोगाचाही वाढणार धोका

पावसात वारंवार उघडीप मिळाल्यास तांबेरा रोगाचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो. विशेषतः नव्याने लागवड केलेल्या डॉगरिज किंवा इतर रूटस्टॉकवरील पानांवर हा रोग जलद गतीने वाढतो. शरद सीडलेस आणि त्याच्या क्लोनमध्ये तांबेरा अधिक प्रमाणात दिसून येतो आणि पुढे मोठ्या प्रमाणावर पानगळ होते. या रोगाच्या नियंत्रणासाठीही ट्रायअझोल गटातील बुरशीनाशकांचा उपयोग होतो. यामुळे रोग नियंत्रणाबरोबरच अनावश्यक नवीन फुटींची वाढही मर्यादित राहते.

केवडा रोगाबाबत अनावश्यक फवारणी टाळण्याचा सल्ला

यंदाच्या पावसाळ्यात अद्याप डाउनी मिल्ड्यू अर्थात केवडा रोगाचा प्रादुर्भाव आढळलेला नाही. मात्र सलग तीन दिवस किमान चार मि.मी. पाऊस आणि तापमान २५ अंश सेल्सिअस किंवा त्यापेक्षा कमी राहिल्यास हा रोग सक्रिय होऊ शकतो. नाशिक विभागात अशी परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता असल्याने तेथील बागायतदारांनी विशेष सतर्क राहण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

केवडा रोग सर्वप्रथम ज्या ठिकाणी पावसाचे पाणी साचते त्या भागातील बागांमध्ये दिसून येतो. रोगाची लक्षणे दिसल्यानंतरच फवारणी करावी, अशी स्पष्ट सूचना तज्ज्ञांनी दिली आहे. रोग नसताना प्रतिबंधात्मक स्वरूपात आंतरप्रवाही बुरशीनाशकांचा वापर टाळावा. कारण या बुरशीनाशकांविरुद्ध केवडा रोगाच्या बुरशीमध्ये लवकर प्रतिकारशक्ती विकसित होऊ शकते. भविष्यात फळछाटणीनंतर या औषधांची गरज भासते, त्यामुळे सध्याच्या टप्प्यावर त्यांचा अनावश्यक वापर टाळणे अधिक फायदेशीर ठरेल.

ताम्रयुक्त बुरशीनाशक अधिक प्रभावी

सध्याच्या परिस्थितीत केवडा, बुरशीजन्य करपा, जिवाणूजन्य करपा आणि तांबेरा या सर्व रोगांच्या नियंत्रणासाठी ताम्रयुक्त बुरशीनाशक प्रभावी ठरू शकते. प्रौढ पानांमध्ये तांब्याचे शोषण कमी होत असल्यामुळे विषबाधेचा धोका कमी असतो. यापूर्वी झालेल्या संशोधनात जुलै ते ऑक्टोबर या कालावधीत ०.५ टक्के बोर्डो मिश्रणाच्या दोन ते चार फवारण्या केल्यास वरील सर्व रोगांवर प्रभावी नियंत्रण मिळून फळछाटणीपर्यंत ९० टक्क्यांहून अधिक पाने निरोगी राहिल्याचे आढळले आहे.

तज्ज्ञांच्या मते बोर्डो मिश्रण योग्य प्रमाणात तयार करून त्यामध्ये थोडा अधिक चुना वापरल्यास पानांवर हलका संरक्षक थर तयार होतो. हा थर पावसाने सहज धुऊन जात नाही आणि हळूहळू तांबे विरघळत राहिल्यामुळे रोगांपासून संरक्षण मिळते. यंदा ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये पावसाचे प्रमाण तुलनेने कमी राहण्याची शक्यता असल्याने एक ते दोन फवारण्यांमध्येही प्रभावी रोगनियंत्रण मिळू शकते.

प्रमुख हवामान व रोगांचा आढावा : Maharashtra Agriculture Monsoon