किसानवाणी : महाराष्ट्रातील द्राक्ष उत्पादकांसाठी सध्याचे हवामान अत्यंत महत्त्वाच्या टप्प्यावर आले असून, सलग पाऊस, वाढलेली आर्द्रता आणि तापमानातील घट यामुळे द्राक्षांवरील केवडा (Grape Farming Downy Mildew Biological Disease Control ) रोग कार्यरत होण्यास पोषक वातावरण तयार होत असल्याचे तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे. विशेष म्हणजे, मागील काही दिवसांपासून राज्यातील विविध द्राक्ष पट्ट्यांमध्ये पावसाची स्थिती बदलत असून, पुढील काही दिवस केवडा रोगाच्या नियंत्रणासाठी योग्य व्यवस्थापन करणे आवश्यक ठरणार आहे.
यंदाच्या मॉन्सूनवर ‘एल निनो’चा प्रभाव जुलैच्या अखेरीस वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. निनो ३.४ क्षेत्रातील समुद्राच्या पृष्ठभागावरील तापमान +१.२४ वर स्थिर राहिल्यानंतर आता ते +१.७४ पर्यंत वाढले असून, पुढील काही दिवसांत त्यात आणखी वाढ होण्याचा अंदाज आहे. दुसरीकडे, इंडियन ओशन डायपोल (IOD) सकारात्मक होण्याची चिन्हे दिसत असून, मॅडन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO) भारतासाठी अनुकूल स्थितीत येण्याची शक्यता असल्यामुळे मॉन्सूनला काही प्रमाणात मदत मिळू शकते.
दक्षिण भारतात काही भागांत पावसाचा खंड पडला असला, तरी बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाचा पट्टा, चक्रीवादळाची स्थिती आणि त्यासोबत तयार झालेल्या ट्रफमुळे उत्तर भारतात चांगला पाऊस होत आहे. या हवामान प्रणालीचा परिणाम मध्य भारत आणि महाराष्ट्रातील काही भागांवरही झाला आहे. त्याचवेळी अरबी समुद्रातून येणारे दमदार वारे सक्रिय झाल्यामुळे गुजरातमध्ये मुसळधार पावसाची नोंद होत आहे. या वाऱ्यांचा प्रभाव कोकण किनारपट्टीपासून घाटमाथ्यावरून पर्जन्यछायेतील भागांपर्यंत पोहोचू लागला असून, त्यामुळे नाशिक, सांगली आणि द्राक्ष उत्पादन क्षेत्रातही पावसाची नोंद झाली आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, हा पाऊस २६ जुलैपर्यंत कमी-अधिक प्रमाणात सुरू राहू शकतो. उत्तर महाराष्ट्रातील वणी, कळवण, सटाणा या भागांत तुलनेने अधिक पाऊस होण्याची शक्यता आहे. त्याचबरोबर ओझर, मोहाडी, खेडगाव, पिंपळगाव बसवंत, चांदवड, निफाड, विंचूर आणि येवला परिसरातही हलका ते मध्यम स्वरूपाचा पाऊस अपेक्षित आहे. पुणे, सांगली, तासगाव, विटा, सोलापूर, अक्कलकोट, धाराशिव, लातूर आणि बार्शी भागातही हलक्या स्वरूपाचा पाऊस होण्याचा अंदाज असून, पावसानंतर काही काळ उघडीप मिळण्याची शक्यता आहे.
केवडा रोग कार्यरत होण्यासाठी पोषक वातावरण
द्राक्षातील केवडा रोग साधारणपणे थंडीच्या काळात सुप्त अवस्थेत जातो आणि जुलै महिन्यात सलग पाऊस, ढगाळ वातावरण, तापमानातील घट आणि सापेक्ष आर्द्रतेत वाढ झाल्यानंतर पुन्हा सक्रिय होतो. केवडा रोग कार्यरत होण्यासाठी कमाल तापमान २५ ते ३० अंश सेल्सिअस आणि सापेक्ष आर्द्रता ९५ टक्क्यांपेक्षा जास्त असणे आवश्यक मानले जाते. तसेच मातीतून पाणी वाहून जाण्याइतका पाऊस आणि जमिनीत सातत्याने ओलावा असणेही आवश्यक असते.
यावर्षी अशी परिस्थिती आतापर्यंत बहुतेक द्राक्ष पट्ट्यांत निर्माण झाली नव्हती. मात्र, मागील काही दिवसांपासून सुरू असलेल्या पावसामुळे विशेषतः वाळवा परिसरात केवडा रोगाचा पहिला प्रादुर्भाव आढळून आला आहे.
वाळवा भाग केवडा रोगाचा ‘हॉट स्पॉट’
द्राक्ष संशोधनातील निरीक्षणांनुसार सांगली जिल्ह्यातील वाळवा परिसर हा केवडा रोगासाठी संवेदनशील भाग मानला जातो. कृष्णा नदीकाठचा हा परिसर, मोठ्या प्रमाणावरील ऊस लागवड, काळी जमीन आणि जास्त काळ टिकणारी आर्द्रता यामुळे येथे केवडा रोग लवकर सक्रिय होतो.
याच भागातील अनुभवावरून जैविक नियंत्रणाची प्रभावीता सिद्ध झाल्याचे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे. जैविक नियंत्रणासाठी उपयुक्त बुरशी व जिवाणूंना बाधा आणणाऱ्या रासायनिक बुरशीनाशकांचा अनावश्यक वापर टाळल्यास रोग नियंत्रण अधिक प्रभावी होत असल्याचे निरीक्षणातून स्पष्ट झाले आहे.
पूरग्रस्त बागांमध्येही मिळाले यश
दोन वर्षांपूर्वी कृष्णा नदीला आलेल्या पुरानंतर अनेक द्राक्षबागा पाण्याखाली गेल्या होत्या. पाणी ओसरल्यानंतर शेतकऱ्यांनी फळछाटणी घेतली; मात्र वाढलेल्या आर्द्रतेमुळे केवडा रोग वेगाने वाढू लागला आणि पारंपरिक बुरशीनाशकांनीही रोगावर नियंत्रण मिळत नव्हते.
अशा परिस्थितीत राष्ट्रीय द्राक्ष संशोधन केंद्रात विकसित करण्यात आलेल्या ट्रायकोडर्मा आधारित जैविक फॉर्म्युलेशनचा वापर करण्याचा सल्ला देण्यात आला. काही रासायनिक बुरशीनाशके टाळून जैविक नियंत्रणाचा अवलंब केल्यानंतर रोगावर प्रभावी नियंत्रण मिळाले आणि संबंधित शेतकऱ्याला त्या हंगामात समाधानकारक उत्पादनही मिळाले.
सध्याच्या परिस्थितीत कोणती काळजी घ्यावी?
सध्या वाळवा भागात केवड्यासोबत करपा रोगाचाही प्रादुर्भाव दिसून येत आहे. त्यामुळे खुडा झालेल्या बागांमध्ये मर्यादित प्रमाणात ताम्रयुक्त बुरशीनाशकांची फवारणी करता येईल. मात्र पाऊस थांबल्यानंतर ताम्रयुक्त बुरशीनाशकांचा वापर टाळण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. आवश्यक असल्यास पोटॅशियम सॉल्ट ऑफ फॉस्फरस अॅसिडची फवारणी करता येईल, ज्यामुळे पुढील काळात जैविक नियंत्रण वापरणे अधिक सोपे होईल.
नाशिक विभागात अद्याप केवडा रोगाचा मोठ्या प्रमाणावर प्रादुर्भाव आढळलेला नसला, तरी सध्याचे हवामान रोग सक्रिय होण्यासाठी अनुकूल बनत आहे. त्यामुळे या भागातील द्राक्ष उत्पादकांनी सतर्क राहण्याची गरज आहे. गरज पडल्यास एक ते दोन वेळा ताम्रयुक्त बुरशीनाशकांची फवारणी करता येईल.
रूट स्टॉकवरील तांबेरा रोगाकडेही दुर्लक्ष नको
यंदा अनेक भागांत नवीन द्राक्षबागांसाठी रूट स्टॉकची लागवड करण्यात आली आहे. पावसात खंड पडताच नव्या फुटींवर तांबेरा रोगाचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. रूट स्टॉकवर या रोगाचा थेट परिणाम कमी असला, तरी त्यावर तयार होणारे बीजाणू आसपासच्या शरद सीडलेससारख्या काळ्या द्राक्ष जातींमध्ये रोगाचा प्रसार करू शकतात. त्यामुळे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पानगळ होण्याचा धोका वाढू शकतो.
यासाठी रूट स्टॉकवरील तांबेरा रोगाकडे दुर्लक्ष न करता एक ते दोन वेळा ताम्रयुक्त बुरशीनाशकांची फवारणी करण्याचा सल्ला तज्ज्ञांनी दिला आहे.
हेही वाचा : महाराष्ट्रात पुन्हा वादळी पावसाचा इशारा; अनेक जिल्ह्यांना रेड, ऑरेंज आणि येलो अलर्ट | Maharashtra Monsoon Red Orange Alert
सोयाबीन उगवण न होण्यामागे बियाणे की पाऊस? तज्ज्ञांनी सांगितले खरं कारण | Soybean Germination SIAM
सध्याच्या परिस्थितीत तज्ज्ञांचा सल्ला : Grape Farming Downy Mildew Biological Disease Control
| बाब | शिफारस |
|---|---|
| केवडा रोग | हवामानावर सतत लक्ष ठेवा आणि प्रारंभीच नियंत्रण करा |
| जैविक नियंत्रण | ट्रायकोडर्मा व इतर जैविक घटकांचा वापर वाढवा |
| ताम्रयुक्त बुरशीनाशके | मर्यादित प्रमाणात आणि आवश्यकतेनुसार वापरा |
| पोटॅशियम सॉल्ट ऑफ फॉस्फरस अॅसिड | आवश्यक असल्यास फवारणी करा |
| रूट स्टॉक | तांबेरा रोगावर वेळेत नियंत्रण ठेवा |
| हवामान निरीक्षण | पाऊस, तापमान आणि आर्द्रतेवर सतत लक्ष ठेवा |