किसानवाणी : ऑस्ट्रेलियाच्या हवामान विभागाने (EL Niño 2026) प्रसिद्ध केलेल्या दक्षिण गोलार्धाच्या ताज्या हवामान अहवालात एल निनोच्या स्थितीबाबत महत्त्वाचा इशारा देण्यात आला आहे. जूनच्या मध्यापासून सक्रिय असलेला एल निनो आता अधिक तीव्र होत असून, येत्या काही महिन्यांत त्याची तीव्रता आणखी वाढण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. त्याचबरोबर हिंद महासागर द्विध्रुवीयता (Indian Ocean Dipole – IOD) देखील सकारात्मक टप्प्याकडे वाटचाल करत असल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले असून, त्यामुळे जागतिक हवामानातील बदल अधिक तीव्र होण्याची शक्यता हवामान तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
अहवालानुसार, मध्य उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सातत्याने वाढत आहे. या वाढत्या तापमानामुळे तीव्र ते अति तीव्र एल निनो विकसित होत असल्याचे स्पष्ट संकेत मिळत आहेत. विविध आंतरराष्ट्रीय हवामान मॉडेल्सच्या अंदाजानुसार, सध्याचा एल निनो हा १९५० नंतर नोंदविण्यात आलेल्या सर्वात शक्तिशाली एल निनो घटनांपैकी एक ठरू शकतो किंवा त्याहूनही अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे.
२६ जुलै २०२६ रोजी संपलेल्या आठवड्यात निनो ३.४ निर्देशांक +१.९४ अंश सेल्सिअस इतका नोंदविण्यात आला आहे. एल निनोची अधिकृत स्थिती मान्य होण्यासाठी आवश्यक असलेली +०.८० अंश सेल्सिअसची मर्यादा यापेक्षा ही किंमत खूपच जास्त आहे. विशेष म्हणजे, केवळ गेल्या पंधरवड्यात या निर्देशांकात सुमारे ०.५ अंश सेल्सिअसची वाढ झाल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे एल निनो वेगाने बळकट होत असल्याचे चित्र स्पष्ट होत आहे.
दरम्यान, हिंद महासागर द्विध्रुवीयता अर्थात आयओडी सध्या तटस्थ अवस्थेत असली तरी तिच्यामध्येही सकारात्मक बदल दिसून येत आहेत. २६ जुलैपर्यंतचा साप्ताहिक आयओडी निर्देशांक +०.४४ अंश सेल्सिअस नोंदवला गेला असून, तो सकारात्मक आयओडीसाठी आवश्यक असलेल्या +०.४० अंशांच्या मर्यादेपेक्षा प्रथमच वर गेला आहे. मात्र, अधिकृतपणे सकारात्मक आयओडी घोषित करण्यासाठी हा निर्देशांक सलग काही आठवडे याच पातळीवर कायम राहणे आवश्यक असल्याचे हवामान विभागाने स्पष्ट केले आहे.
हवामान मॉडेल्सच्या अंदाजानुसार, दक्षिण गोलार्धातील हिवाळ्यात सकारात्मक आयओडी विकसित होण्याची शक्यता असून, त्याचा प्रभाव नोव्हेंबरपर्यंत कायम राहू शकतो. मात्र, त्याची नेमकी तीव्रता आणि कालावधी याबाबत अद्याप काही प्रमाणात अनिश्चितता कायम असल्याचेही अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
ऑस्ट्रेलियन हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार, प्रशांत महासागरातील समुद्राचे तापमान नोव्हेंबरपर्यंत वाढत राहण्याची शक्यता आहे. त्यानंतर फेब्रुवारी २०२७ दरम्यान एल निनोची तीव्रता सर्वोच्च पातळीवर पोहोचू शकते. त्याचा प्रभाव लगेच कमी होण्याची चिन्हे नसून, हवामान मॉडेल्सनुसार हा परिणाम २०२७ च्या मे महिन्यापर्यंत कायम राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
एल निनो अधिक बळकट होत असल्याचे आणखी काही महत्त्वाचे संकेतही अहवालात नोंदविण्यात आले आहेत. पश्चिम उष्णकटिबंधीय पॅसिफिक महासागरातील व्यापार वारे (Trade Winds) सामान्यपेक्षा कमकुवत झाले आहेत, तर काही भागांमध्ये ते उलट दिशेने वाहत असल्याचे निरीक्षण नोंदवले गेले आहे. याशिवाय, २६ जुलैपर्यंतच्या ३० दिवसांचा सदर्न ऑसिलेशन इंडेक्स (SOI) -२८.० इतका नोंदवला गेला आहे. हा निर्देशांक अत्यंत नकारात्मक पातळीवर असल्याने एल निनो अधिक तीव्र होत असल्याचा हा आणखी एक महत्त्वाचा वैज्ञानिक संकेत मानला जात आहे.
अहवालात महासागरांच्या तापमानाबाबतही महत्त्वाची माहिती देण्यात आली आहे. २६ जुलैपर्यंतच्या आठवड्यात ऑस्ट्रेलियाभोवतालच्या समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा जास्त राहिले. विशेषतः न्यू साउथ वेल्स आणि पूर्व तस्मानिया किनारपट्टीजवळ समुद्राचे तापमान सरासरीपेक्षा २ ते ३ अंश सेल्सिअस अधिक नोंदवले गेले.
जागतिक स्तरावरही समुद्राचे तापमान विक्रमी पातळीवर पोहोचले आहे. जून २०२६ मध्ये जागतिक समुद्र पृष्ठभागीय तापमान १९९१ ते २०२० या कालावधीच्या सरासरीपेक्षा ०.५१ अंश सेल्सिअस अधिक नोंदवले गेले. त्यामुळे १९०० नंतरचा सर्वात उष्ण जून महिना म्हणून जून २०२६ ची नोंद झाली आहे. याशिवाय, सदर्न अॅन्युलर मोड (Southern Annular Mode – SAM) सध्या नकारात्मक अवस्थेत असून, तो किमान ऑगस्टच्या सुरुवातीपर्यंत नकारात्मकच राहण्याची शक्यता हवामान विभागाने व्यक्त केली आहे.
हेही वाचा : हळदीत होणार मोठी क्रांती! गॅमा किरणांच्या साहाय्याने तयार होणार उच्च उत्पादनक्षम नवीन वाण | Turmeric Research Mutation Breeding
Maharashtra Loan Waiver News 2026 | शेतकऱ्यांसाठी मोठी बातमी! कर्जमाफीच्या यादीत नाव नसले तरी मिळणार लाभ कृषिमंत्र्यांची ग्वाही
प्रमुख निर्देशांकांचा आढावा : EL Niño 2026
| घटक | सद्यस्थिती |
|---|---|
| एल निनो (Nino 3.4 Index) | +१.९४°C |
| एल निनोसाठी आवश्यक मर्यादा | +०.८०°C |
| आयओडी निर्देशांक | +०.४४°C |
| सकारात्मक आयओडीची मर्यादा | +०.४०°C |
| SOI (30 दिवस) | -२८.० |
| न्यू साउथ वेल्स व पूर्व तस्मानिया समुद्र तापमान | सरासरीपेक्षा २ ते ३°C अधिक |
| जून २०२६ जागतिक समुद्र तापमान | सरासरीपेक्षा +०.५१°C |
| एल निनोचा संभाव्य प्रभाव | मे २०२७ पर्यंत |