पावसाळ्यात शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये आंत्रविषाराचा वाढतो धोका; ‘ही’ लक्षणे दिसताच त्वरित करा लसीकरण | Goat Farming Enterotoxemia

किसानवाणी : पावसाळ्याच्या सुरुवातीला रानात उगवणारे कोवळे हिरवे गवत हे शेळ्या आणि मेंढ्यांसाठी अत्यंत पौष्टिक मानले जाते. मात्र, याच काळात पशुपालकांसमोर एक गंभीर समस्या निर्माण होते. ती म्हणजे आंत्रविषार (पावसाळ्यात शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये आंत्रविषाराचा वाढतो धोका; ‘ही’ लक्षणे दिसताच त्वरित करा लसीकरण (Goat Farming Enterotoxemia) हा जीवघेणा आजार. हा आजार Clostridium perfringens या जिवाणूमुळे होतो. विशेष बाब म्हणजे, अनेक वेळा या आजाराची स्पष्ट लक्षणे दिसण्यापूर्वीच जनावराचा मृत्यू होऊ शकतो. त्यामुळे या आजारामध्ये उपचारापेक्षा प्रतिबंधात्मक उपाय आणि वेळेवर लसीकरणाला अधिक महत्त्व असल्याचे पशुवैद्यकीय तज्ज्ञ सांगतात.

आंत्रविषाराचा प्रादुर्भाव एका आठवड्याच्या करडांपासून ते प्रौढ शेळ्या आणि मेंढ्यांपर्यंत कोणत्याही वयोगटातील जनावरांमध्ये होऊ शकतो. मात्र, लहान करडे आणि कोकरे या आजाराला सर्वाधिक बळी पडतात. त्यामुळे पावसाळ्याच्या हंगामात पशुपालकांनी विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

आंत्रविषार होण्याची प्रमुख कारणे

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला शेळ्या आणि मेंढ्या मोठ्या प्रमाणात कोवळे हिरवे गवत खातात. यामुळे त्यांच्या पचनसंस्थेमध्ये अचानक बदल होऊन जिवाणूंची वाढ होण्याची शक्यता वाढते. तसेच करडांना गरजेपेक्षा अधिक दूध पाजणे, मका, ज्वारी आणि गहू यांसारखे कर्बोदकयुक्त खाद्य जास्त प्रमाणात देणे, आहारामध्ये अचानक बदल करणे, अनियमित खाद्य व्यवस्थापन आणि आतड्यांतील परजीवी यांमुळेही आंत्रविषाराचा धोका वाढतो.

आजाराची लक्षणे कोणती?

करडे आणि कोकरे सुरुवातीला सुस्त होतात. ते दूध पिणे कमी करतात किंवा पूर्णपणे बंद करतात आणि एका जागी शांत बसून राहतात. त्यानंतर हिरवट पातळ जुलाब होणे, तोंडाला फेस येणे, चक्कर येणे तसेच काही वेळा हवेत उड्या मारून खाली पडणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.

मोठ्या शेळ्या आणि मेंढ्यांमध्ये तोंडातून फेस येणे, अडखळत चालणे, दात खाणे, तोल जाणे, गोल फिरणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, पोट फुगणे आणि जुलाब होणे ही प्रमुख लक्षणे दिसून येतात.

अवघ्या १२ तासांत मृत्यूचा धोका

आंत्रविषार हा अतिशय वेगाने वाढणारा आजार आहे. एकदा प्रादुर्भाव झाल्यानंतर अनेक करडांचा अवघ्या १२ तासांच्या आत मृत्यू होऊ शकतो. त्यामुळे जनावरांमध्ये वरीलपैकी कोणतीही लक्षणे दिसताच वेळ न दवडता पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. मात्र, या आजाराचा वेग लक्षात घेता उपचारांची मर्यादा असल्याने प्रतिबंध हाच सर्वोत्तम उपाय मानला जातो.

प्रतिबंधासाठी कोणती काळजी घ्यावी?

पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, आंत्रविषारापासून बचावासाठी ईटीव्ही (ETV) लसीकरण नियमित करणे आवश्यक आहे. पहिली लस १५ जूनपूर्वी, म्हणजेच मॉन्सून सुरू होण्यापूर्वी द्यावी, तर दुसरी लस ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबर महिन्यात देण्याची शिफारस केली जाते. तीन महिन्यांवरील सर्व करडे आणि कोकरे यांचे लसीकरण करावे. तसेच गाभण शेळ्या आणि मेंढ्यांचेही पशुवैद्यकांच्या सल्ल्यानुसार लसीकरण करणे आवश्यक आहे.

याशिवाय शेळ्या-मेंढ्यांना एकदम मोठ्या प्रमाणात कोवळे हिरवे गवत खाऊ घालू नये. करडांना गरजेपेक्षा अधिक दूध देणे टाळावे. मका, ज्वारी आणि गहू यांसारखे कर्बोदकयुक्त खाद्य नियंत्रित प्रमाणात द्यावे. आहारामध्ये अचानक बदल करण्याऐवजी तो टप्प्याटप्प्याने करावा. तसेच परजीवी नियंत्रणासाठी नियमित उपाययोजना करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

जर एखाद्या शेळी किंवा मेंढीचा अचानक मृत्यू झाला, तर त्याचे कारण निश्चित करण्यासाठी तातडीने पशुवैद्यकांकडून शवविच्छेदन करून घ्यावे. मृत्यूचे कारण आंत्रविषार असल्याचे निष्पन्न झाल्यास उर्वरित कळपाचे त्वरित लसीकरण करून आवश्यक प्रतिबंधात्मक उपाय करावेत. यामुळे इतर जनावरांचे प्राण वाचविणे शक्य होऊ शकते.

हेही वाचा : हवामान बदलामुळे वाढला विषारी सुरवंटांचा प्रादुर्भाव; युरोपात मानवी आरोग्य आणि जंगलांसमोर नवे संकट | Climate Change Oak Processionary Caterpillar

महाराष्ट्रात पावसाचा जोर वाढणार! पुणे घाटमाथ्यावर रेड अलर्ट, कोकणासह अनेक जिल्ह्यांत मुसळधार पावसाचा इशारा | Maharashtra Rain Update Konkan Rain

आंत्रविषार प्रतिबंधासाठी महत्त्वाच्या बाबी : Goat Farming Enterotoxemia