“बोअरवेल कोरडी पडतेय? पावसाचे पाणी वापरून असा करा भूजल पुनर्भरण!” | Groundwater Recharge

किसानवाणी : महाराष्ट्रातील शेती मोठ्या प्रमाणावर पावसावर अवलंबून असल्याने उपलब्ध जलस्रोतांचे (Groundwater Recharge) संवर्धन करणे काळाची गरज बनली आहे. राज्यामध्ये पावसाचे प्रमाण अत्यंत बदलते असून काही भागांत ४०० मिलिमीटर तर काही भागांत तब्बल ६००० मिलिमीटरपर्यंत पाऊस पडतो. जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांच्या कालावधीत सरासरी ४० ते १०० पावसाळी दिवस असतात. राज्यातील पाण्याच्या स्रोतांच्या सरासरी वार्षिक उपलब्धतेमध्ये सुमारे १६४ घन किलोमीटर पृष्ठभागावरील पाणी आणि २०.५ घन किलोमीटर उपपृष्ठभागावरील पाण्याचा समावेश होतो. मात्र, लागवडीखालील क्षेत्रापैकी केवळ १७ ते १८ टक्के क्षेत्रच सिंचनाखाली असून उर्वरित ८० टक्क्यांहून अधिक शेती अजूनही पावसावर आधारित आहे.

यामुळे पावसाळ्यात जमिनीवर पडणाऱ्या प्रत्येक थेंबाचा योग्य वापर आणि संवर्धन करणे आवश्यक ठरते. तज्ज्ञांच्या मते, उपलब्ध सर्व सिंचन उपाययोजना राबवल्या तरी जास्तीत जास्त ३० टक्के क्षेत्रच सिंचनाखाली आणणे शक्य आहे. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे आणि भूजल साठ्यांचे संरक्षण करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. सध्या जमिनीतील पाणी उपसण्याचा वेग हा भूजल साठ्यात नैसर्गिकरीत्या होणाऱ्या पुनर्भरणापेक्षा अनेक पटींनी जास्त असल्याने भूजल पातळी सातत्याने खालावत आहे.

शेतीसाठी कूपनलिका हे भूजल मिळविण्याचे सर्वात महत्त्वाचे साधन मानले जाते. मात्र भूजलाच्या अतिवापरामुळे अनेक कूपनलिका कोरड्या पडण्याचे प्रमाण वाढत आहे. त्यामुळे कूपनलिकांचे आयुष्य वाढविण्यासाठी आणि त्यांचा शाश्वत वापर सुनिश्चित करण्यासाठी भूजल पुनर्भरण आवश्यक आहे. पावसाचे वाहून जाणारे पाणी किंवा घरांच्या छतावरील पावसाचे पाणी गाळण यंत्रणेद्वारे कूपनलिकेमध्ये सोडल्यास भूजल पातळी वाढण्यास मदत होते. यामुळे कूपनलिकेतील पाण्याचा दर्जा सुधारतो, पाण्यातील क्षारांचे प्रमाण कमी होते तसेच दीर्घकाळ पुरेशा प्रमाणात पाणी उपलब्ध राहते. शिवाय परिसरात पावसाळ्यात पाणी तुंबण्याची समस्या देखील कमी होते.

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने कूपनलिका पुनर्भरणासाठी विशेष तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. या तंत्रज्ञानानुसार नाला, ओढा किंवा घराच्या छतावरील पाणी कूपनलिकेकडे वळविले जाते. त्यासाठी कूपनलिकेच्या सभोवती २ मीटर लांब, २ मीटर रुंद आणि १.५ मीटर खोल खड्डा खोदला जातो. केसिंग पाइपच्या भागात १ ते २ सेंटीमीटर अंतरावर ४ ते ५ मिलीमीटर व्यासाची छिद्रे पाडून त्यावर लोखंडी किंवा प्लास्टिकची जाळी गुंडाळली जाते. त्यानंतर खड्ड्यात विविध गाळणी थर तयार केले जातात.

या गाळणी व्यवस्थेमुळे नाला किंवा ओढ्यातील गढूळ पाणी स्वच्छ होऊन कूपनलिकेत प्रवेश करते आणि भूजल पुनर्भरण प्रभावीपणे घडून येते.

कूपनलिका पुनर्भरण करताना काही महत्त्वाची काळजी घेणे आवश्यक आहे. गाळ, काडी-कचरा किंवा प्रदूषित पाणी कूपनलिकेत सोडू नये. तसेच रासायनिक प्रदूषण असलेले पाणी, क्षारपड जमिनीवरून वाहणारे पाणी, औद्योगिक क्षेत्र किंवा साखर कारखान्यांच्या परिसरातील पाणी पुनर्भरणासाठी वापरणे टाळावे. गाळण यंत्रणा नियमितपणे स्वच्छ ठेवणे देखील तितकेच आवश्यक आहे.

भूजल पुनर्भरण म्हणजे पावसाचे किंवा इतर उपलब्ध पाणी जमिनीत मुरवून भूगर्भातील पाणीसाठ्याची पातळी वाढविण्याची प्रक्रिया होय. ही प्रक्रिया नैसर्गिक तसेच कृत्रिम दोन्ही पद्धतींनी करता येते. भूजल वाढविण्यासाठी विविध तंत्रांचा वापर केला जाऊ शकतो. कोणती पद्धत वापरायची हे त्या भागातील भूस्तर रचना, मातीचा प्रकार, उपलब्ध पाण्याचा साठा, पाण्याची गुणवत्ता तसेच तांत्रिक आणि आर्थिक परिस्थिती यावर अवलंबून असते. योग्य नियोजन आणि शास्त्रीय पद्धतीने भूजल पुनर्भरण केल्यास भविष्यातील पाणीटंचाई कमी होऊन शेतीसाठी शाश्वत जलव्यवस्थापनाचा मजबूत पाया निर्माण होऊ शकतो.