किसानवाणी : खानदेशातील केळी उत्पादक शेतकऱ्यांसमोर यंदा अतिउष्णतेचे मोठे संकट उभे राहिले आहे. एप्रिल आणि मे २०२६ या दोन महिन्यांत तब्बल ५० दिवस कमाल तापमान ४० अंश सेल्सिअसपेक्षा अधिक राहिल्याने कांदेबाग केळी (Khandesh Banana Crop) पिकाचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाल्याचे चित्र दिसून येत आहे. केळी हे तुलनेने संवेदनशील पीक असून ४० अंश सेल्सिअसपेक्षा अधिक तापमान ते दीर्घकाळ सहन करू शकत नाही. यंदा एप्रिल महिन्यात काही दिवस तापमान ४५ ते ४६.७ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचले होते. मे महिन्यातही अनेक दिवस कमाल तापमान ४४ अंश सेल्सिअसच्या आसपास राहिले. या काळात अपवादात्मक स्वरूपाचा पाऊस पडला असून बहुतांश दिवस कोरडे आणि उष्ण वातावरण कायम राहिले.
खानदेशात ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर-डिसेंबर २०२५ दरम्यान कांदेबाग केळीची लागवड करण्यात आली होती. काही शेतकऱ्यांनी डिसेंबर महिन्यातही उशिराने लागवड केली होती. या बागांमधील निसवण आणि काढणीची प्रक्रिया साधारणपणे पावसाळ्यात सुरू होते. मात्र यंदा अतितापमानामुळे केळीच्या वाढीवर प्रतिकूल परिणाम झाला आहे. अनेक दिवस ४० अंश सेल्सिअसपेक्षा अधिक तापमान राहिल्याने पिकाची वाढ खुंटली असून नियमित आणि पुरेसे सिंचन करूनही बागांमध्ये पिवळेपणा दिसून येत आहे.
याशिवाय ३० आणि ३१ मार्च २०२६ रोजी खानदेशात झालेल्या वादळी पाऊस आणि जोरदार वाऱ्यामुळे केळीची पाने मोठ्या प्रमाणात फाटली. पानांचे नुकसान झाल्यामुळे प्रकाश संश्लेषणाची प्रक्रिया मंदावली आणि त्याचा थेट परिणाम पिकाच्या वाढीवर झाला. परिणामी अनेक बागांमध्ये अपेक्षित वाढ झालेली नाही. साधारणपणे जून महिन्याच्या अखेरीस कांदेबाग केळीची निसवण सुरू होते. मात्र यंदा ही प्रक्रिया काही प्रमाणात उशिरा होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. तसेच निसवण अपेक्षित प्रमाणात आणि गुणवत्तेची होणार नसल्याची चिंता शेतकरी व्यक्त करत आहेत.
खानदेशातील कांदेबाग केळी लागवडीची स्थिती : Khandesh Banana Crop
| बाब | माहिती |
|---|---|
| एकूण लागवड क्षेत्र | सुमारे १८ हजार हेक्टर |
| प्रमुख तालुका | चोपडा |
| इतर भाग | जामनेर, यावल, जळगाव, शिरपूर, शहादा |
| पिकाचे वय | ६ ते ८ महिने |
| निसवण कालावधी | जून अखेरपासून |
| मुख्य काढणी | ऑक्टोबरपासून वेग |
खानदेशात सुमारे १८ हजार हेक्टर क्षेत्रावर कांदेबाग केळीची लागवड करण्यात आली आहे. यामध्ये सर्वाधिक क्षेत्र चोपडा तालुक्यात असून त्यानंतर जामनेर, यावल, जळगाव, धुळे जिल्ह्यातील शिरपूर आणि नंदुरबार जिल्ह्यातील शहादा भागात मोठ्या प्रमाणावर केळीची शेती केली जाते. अनेक भागांतील बागा सध्या सात ते आठ महिन्यांच्या अवस्थेत आहेत, तर उशिराने लागवड केलेल्या बागा सहा महिन्यांच्या आसपास झाल्या आहेत.
शेतकऱ्यांच्या मते, यंदाच्या अतिउष्णतेमुळे उत्पादनावर मोठा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. सामान्यतः चांगल्या व्यवस्थापनाखाली केळीच्या घडाचे वजन समाधानकारक मिळते. मात्र सध्याच्या परिस्थितीत अनेक बागांमध्ये घडाचे वजन १५ किलोपर्यंत पोहोचणेही कठीण होऊ शकते. काही शेतकऱ्यांनी सांगितले की, ते अनेक वर्षांपासून कांदेबाग केळीचे उत्पादन घेत आहेत; मात्र यंद्यासारखी उष्णतेची तीव्रता यापूर्वी अनुभवली नव्हती. व्यवस्थित सिंचन व्यवस्था असूनही अनेक बागांमधील झाडे काळसर-पिवळी पडत असून त्यातून मोठे नुकसान झाल्याचे दिसत आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, केळी पिकासाठी सलग २० ते २५ दिवस ४० अंश सेल्सिअसपेक्षा अधिक तापमान राहिले तरी उत्पादनावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. केळीची निरोगी वाढ आणि विकास ४० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी तापमानात अधिक चांगल्या प्रकारे होतो. प्रतिकूल हवामानातही शेतकरी मोठ्या मेहनतीने केळीचे उत्पादन घेत असले, तरी यंदा एप्रिल आणि मे महिन्यात सलग ५० दिवस तापमान ४० अंश सेल्सिअसपेक्षा अधिक राहिल्याने उत्पादन घटण्याची शक्यता अधिक गडद झाली आहे. त्यामुळे आगामी हंगामात केळी उत्पादक शेतकऱ्यांना आर्थिक फटका बसण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.