किसानवाणी : अलीकडच्या काळात आरोग्याबाबत जागरूकता वाढल्यामुळे पौष्टिक अन्नपदार्थांची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. अशा परिस्थितीत मायक्रोग्रीन्स उत्पादन (Microgreens Farming) हा शेती आणि उद्योजकतेचा एक नवीन आणि फायदेशीर पर्याय म्हणून पुढे येत आहे. मायक्रोग्रीन्स म्हणजे विविध भाज्या, कडधान्ये आणि धान्यांच्या बियाण्यांपासून उगवलेल्या कोवळ्या रोपांची काढणी. साधारणपणे बी पेरणीनंतर 7 ते 21 दिवसांत ही रोपे काढणीसाठी तयार होतात.
मायक्रोग्रीन्समध्ये जीवनसत्त्वे, खनिजे, अँटिऑक्सिडंट्स आणि पोषक घटकांचे प्रमाण प्रौढ वनस्पतींच्या तुलनेत अधिक असल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे. त्यामुळे हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, सुपरमार्केट्स, हेल्थ फूड स्टोअर्स आणि फिटनेसप्रेमी ग्राहकांमध्ये यांची मोठी मागणी आहे.
मायक्रोग्रीन्स उत्पादनासाठी मोठ्या जमिनीची आवश्यकता नसते. घरातील खोली, टेरेस, ग्रीनहाऊस किंवा नियंत्रित वातावरण असलेल्या जागेतही हे उत्पादन घेता येते. ट्रे, कोकोपीट, बियाणे आणि पाण्याच्या मदतीने कमी खर्चात हा व्यवसाय सुरू करता येतो. विशेष म्हणजे, कमी कालावधीत उत्पादन मिळत असल्यामुळे वर्षभर अनेक चक्रांमध्ये उत्पन्न मिळविण्याची संधी उपलब्ध होते.
मायक्रोग्रीन्ससाठी वापरली जाणारी प्रमुख पिके : Microgreens Farming
| पीक | काढणी कालावधी |
|---|---|
| मेथी | 8 ते 12 दिवस |
| मोहरी | 7 ते 10 दिवस |
| सूर्यफूल | 10 ते 14 दिवस |
| वाटाणा | 10 ते 15 दिवस |
| मुळा | 7 ते 12 दिवस |
| ब्रोकोली | 8 ते 14 दिवस |
| कोथिंबीर | 15 ते 21 दिवस |
उत्पादन प्रक्रिया
मायक्रोग्रीन्स उत्पादनासाठी प्रथम दर्जेदार आणि उगवणक्षम बियाण्यांची निवड करावी. ट्रेमध्ये कोकोपीट किंवा इतर योग्य माध्यम भरून त्यावर बियाण्यांची पेरणी केली जाते. सुरुवातीच्या काही दिवसांत ओलावा कायम ठेवणे आवश्यक असते. योग्य प्रकाश, तापमान आणि पाण्याचे व्यवस्थापन केल्यास रोपे जलद वाढतात. साधारणपणे दोन खरी पाने आल्यानंतर मायक्रोग्रीन्सची काढणी केली जाते.
बाजारपेठ आणि विक्री
मायक्रोग्रीन्सची मागणी विशेषतः शहरी भागांमध्ये वेगाने वाढत आहे. फाइव्ह स्टार हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, कॅफे, ऑर्गॅनिक स्टोअर्स आणि ऑनलाइन ग्राहक हे प्रमुख खरेदीदार आहेत. आकर्षक पॅकिंग आणि नियमित दर्जेदार पुरवठा केल्यास चांगला ग्राहकवर्ग तयार होऊ शकतो.
फायदे
- कमी जागेत उत्पादन घेता येते.
- अत्यल्प कालावधीत पीक तयार होते.
- पाण्याची आवश्यकता कमी असते.
- वर्षभर उत्पादन घेण्याची सुविधा.
- पौष्टिक मूल्य जास्त असल्याने बाजारात चांगला दर मिळतो.
- महिला, युवक आणि स्टार्टअप उद्योजकांसाठी उत्तम व्यवसाय संधी.
घ्यावयाची काळजी
मायक्रोग्रीन्स उत्पादनात स्वच्छता अत्यंत महत्त्वाची असते. बुरशी किंवा रोगांचा प्रादुर्भाव टाळण्यासाठी ट्रे, पाणी आणि उत्पादनाची जागा स्वच्छ ठेवणे आवश्यक आहे. तसेच दर्जेदार बियाणे वापरणे आणि योग्य तापमान राखणे गरजेचे आहे.
सध्याच्या बदलत्या शेती पद्धतींमध्ये मायक्रोग्रीन्स उत्पादन हा कमी गुंतवणुकीत अधिक उत्पन्न मिळवून देणारा पर्याय ठरत आहे. वाढती आरोग्य जागरूकता आणि पौष्टिक अन्नाची वाढती मागणी लक्षात घेता, भविष्यात या व्यवसायाच्या संधी आणखी वाढण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे कमी जागा आणि मर्यादित भांडवल असलेल्या शेतकरी, महिला बचत गट आणि तरुण उद्योजकांसाठी मायक्रोग्रीन्स उत्पादन हा एक आशादायी व्यवसाय ठरू शकतो.