पॉलिहाउस शेतीत यश हवे? मग जागा आणि दिशा निवडताना करू नका या चुका… | Polyhouse Farming Protected Cultivation

किसानवाणी : पॉलिहाउस शेती ही आधुनिक आणि तंत्रज्ञानाधारित शेती पद्धती (Polyhouse Farming Protected Cultivation) असून कमी क्षेत्रातून अधिक उत्पादन आणि दर्जेदार माल मिळवण्यासाठी ती प्रभावी पर्याय मानली जाते. मात्र पॉलिहाउस प्रकल्पाचे यश केवळ संरचना उभारण्यावर अवलंबून नसून योग्य जागेची निवड, शास्त्रोक्त दिशेने उभारणी, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेचे नियोजन आणि तांत्रिक व्यवस्थापन यांसारख्या अनेक घटकांवर अवलंबून असते. सुरुवातीच्या टप्प्यात घेतलेले योग्य निर्णय पुढील १० ते १५ वर्षांच्या उत्पादनक्षमतेवर थेट परिणाम करतात. त्यामुळे पॉलिहाउस उभारण्यापूर्वी सखोल नियोजन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

पॉलिहाउससाठी जागेची निवड करताना सर्वप्रथम जमिनीचा विचार करणे गरजेचे आहे. जमीन शक्यतो सपाट किंवा सौम्य उताराची असावी. पावसाचे पाणी साचणार नाही आणि नैसर्गिक निचरा चांगला होईल याची खात्री असावी. खडकाळ किंवा दलदलीची जमीन टाळावी. पाणी साचल्यास रोगांचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते तसेच पिकांच्या वाढीवरही परिणाम होऊ शकतो.

सूर्यप्रकाश हा पॉलिहाउस शेतीतील सर्वात महत्त्वाचा घटक मानला जातो. निवडलेल्या जागेवर दिवसभर पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळणे आवश्यक आहे. मोठी झाडे, उंच इमारती किंवा टेकड्यांच्या सावलीपासून दूर असलेली जागा निवडावी. किमान ६ ते ८ तास थेट सूर्यप्रकाश मिळाल्यास पिकांमध्ये प्रकाश संश्लेषणाची प्रक्रिया प्रभावीपणे होते आणि उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारते.

पॉलिहाउस शेतीमध्ये वर्षभर दर्जेदार पाण्याची आवश्यकता असते. त्यामुळे विहीर, बोअरवेल किंवा शेततळ्यासारखा शाश्वत पाण्याचा स्रोत उपलब्ध असणे गरजेचे आहे. पाण्याचा सामू (pH) आणि विद्युत वाहकता (EC) तपासूनच त्याचा वापर करावा. ठिबक सिंचन आणि फर्टिगेशन प्रणाली प्रभावीपणे चालवण्यासाठी दर्जेदार पाणी अत्यावश्यक असते.

याशिवाय पंप, फर्टिगेशन युनिट, सेन्सर्स, फॉगर्स आणि इतर उपकरणांसाठी नियमित वीजपुरवठा आवश्यक असतो. अखंडित वीज उपलब्ध नसल्यास सौरऊर्जा किंवा इतर पर्यायी ऊर्जा स्रोतांचा विचार करणे फायदेशीर ठरू शकते.

उत्पादनाची विक्री आणि वाहतूक सुलभ होण्यासाठी मुख्य रस्ता जवळ असणे आवश्यक आहे. घाऊक बाजारपेठ, सुपरमार्केट, हॉटेल्स, निर्यातदार किंवा शेतकरी उत्पादक कंपन्या जवळ असल्यास उत्पादनाला चांगला बाजारभाव मिळू शकतो. त्यामुळे पॉलिहाउस उभारण्यापूर्वी बाजारपेठेचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

पॉलिहाउस उभारणीसाठी दिशा का महत्त्वाची?

महाराष्ट्रासारख्या उष्णकटिबंधीय प्रदेशात पॉलिहाउसची लांबी उत्तर-दक्षिण दिशेत ठेवणे सर्वाधिक फायदेशीर मानले जाते. यामुळे दिवसभर सूर्यप्रकाशाचे समान वितरण होते. सर्व झाडांना तुलनेने एकसमान प्रकाश मिळतो, सावलीचा परिणाम कमी होतो आणि प्रकाश संश्लेषण अधिक प्रभावीपणे होते. परिणामी उत्पादन आणि गुणवत्ता दोन्ही वाढण्यास मदत होते.

थंड हवामानाच्या प्रदेशांमध्ये किंवा कमी सूर्यप्रकाश असलेल्या भागांमध्ये काही वेळा पूर्व-पश्चिम दिशा निवडली जाते. विशिष्ट पिकांना अधिक उष्णता आवश्यक असल्यास ही दिशा उपयुक्त ठरू शकते. मात्र महाराष्ट्रातील बहुतांश भागासाठी उत्तर-दक्षिण दिशा अधिक शिफारसीय मानली जाते.

वारा, निचरा आणि मृदा परीक्षणाकडे दुर्लक्ष करू नका

पॉलिहाउस उभारताना स्थानिक वाऱ्याच्या दिशेचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वायुविजन असलेल्या पॉलिहाउसमध्ये व्हेंटिलेशनची रचना वाऱ्याच्या दिशेनुसार असावी. अतिवेगवान वाऱ्याच्या भागात मजबूत अँकरिंग करणे आणि झाडांचा संरक्षक बांध तयार करणे उपयुक्त ठरते.

पॉलिहाउसच्या सभोवती नाले तयार करून पावसाचे पाणी बाहेर जाण्याची योग्य व्यवस्था असावी. यामुळे पाणीसाठा टाळता येतो आणि रोगांचा धोका कमी होतो.

उभारणीपूर्वी मातीची तपासणी करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. मातीचा सामू, विद्युत वाहकता, सेंद्रिय कर्ब, उपलब्ध नत्र, स्फुरद, पालाश आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये यांची तपासणी करूनच पुढील नियोजन करावे.

पॉलिहाउस प्रकल्प निवडताना घ्यावयाची काळजी : Polyhouse Farming Protected Cultivation

सर्वप्रथम कोणते पीक घेणार आहात हे निश्चित करणे आवश्यक आहे. रंगीत ढोबळी मिरची, काकडी, टोमॅटो, गुलाब, जरबेरा किंवा रोपवाटिका यानुसार संरचनेचा प्रकार बदलू शकतो.

नैसर्गिक वायुविजन पॉलिहाउस हे कमी खर्चिक असून महाराष्ट्रातील बहुतेक भागांसाठी उपयुक्त मानले जाते. तर फॅन अँड पॅड पॉलिहाउस हवामानावर अधिक नियंत्रण देते, परंतु त्याची उभारणी आणि देखभाल खर्च तुलनेने जास्त असतो.

तज्ज्ञांच्या मते, केवळ अनुदान मिळते म्हणून पॉलिहाउस उभारण्याचा निर्णय घेऊ नये. बाजारपेठेचा अभ्यास न करणे, निकृष्ट दर्जाचे साहित्य वापरणे, पाण्याची गुणवत्ता न तपासणे किंवा प्रशिक्षणाशिवाय उत्पादन सुरू करणे या चुका भविष्यात मोठे आर्थिक नुकसान करू शकतात. त्यामुळे योग्य जागा, दर्जेदार साहित्य, तांत्रिक ज्ञान आणि सक्षम व्यवस्थापन यांच्या आधारे उभारलेला पॉलिहाउस प्रकल्प हा खर्च नसून दीर्घकालीन फायदेशीर कृषी उद्योग ठरू शकतो.