किसानवाणी : कपाशी हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे नगदी पीक असून बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर त्याची लागवड अधिक शास्त्रशुद्ध पद्धतीने करणे काळाची गरज बनली आहे. नैसर्गिक संसाधनांचा कार्यक्षम वापर करून शाश्वत आणि अधिक फायदेशीर कपाशी उत्पादन घेण्यासाठी प्रत्येक शेतकऱ्याने कपाशी लागवडीची पंचसूत्री अंगीकारणे आवश्यक असल्याचे कृषी तज्ज्ञांनी सांगितले आहे. योग्य जमीन निवडण्यापासून ते स्वच्छ कापूस उत्पादनापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर योग्य नियोजन, वेळेवर निर्णय आणि वैज्ञानिक व्यवस्थापन केल्यास उत्पादन, गुणवत्ता आणि नफा या तिन्ही बाबींमध्ये लक्षणीय वाढ साध्य करता येऊ शकते.
कपाशी लागवडीतील यश हे मुख्यतः पाच महत्त्वाच्या सूत्रांवर अवलंबून आहे. या पंचसूत्रीतील प्रत्येक घटक उत्पादन साखळीतील महत्त्वाचा दुवा असून त्यांचा एकात्मिक अवलंब केल्यास अधिक उत्पादन, उत्कृष्ट दर्जाचा कापूस आणि उत्पादन खर्चावर नियंत्रण मिळवणे शक्य होते.
कपाशी लागवडीची पंचसूत्री : Cotton Cultivation Cotton Crop
| सूत्र | मुख्य बाब |
|---|---|
| सूत्र १ | योग्य जमीन, वेळेवर पेरणी आणि योग्य वाणाची निवड |
| सूत्र २ | योग्य लागवड अंतर आणि पुरेशी रोपसंख्या |
| सूत्र ३ | मृदा परीक्षणावर आधारित संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन |
| सूत्र ४ | पाणी, तण आणि पीक वाढ व्यवस्थापन |
| सूत्र ५ | कीड व रोगांचे एकात्मिक व्यवस्थापन |
१ : योग्य जमीन, वेळेवर पेरणी आणि योग्य वाण निवड
कपाशीची मुळे सुमारे १०० सेंटीमीटर खोलीपर्यंत वाढत असल्यामुळे मध्यम ते भारी जमिनीत लागवड करणे अधिक फायदेशीर ठरते. हलक्या जमिनीत उत्पादनात मोठी घट होऊ शकते. तसेच पाणी साचणारी, उथळ किंवा क्षारयुक्त जमीन कपाशीसाठी योग्य मानली जात नाही. अशा जमिनीत मुळांची वाढ मर्यादित राहून झाडांवर विविध प्रकारचे ताण निर्माण होतात. विशेषतः फुलोऱ्याच्या काळात पाणी साचल्यास मोठ्या प्रमाणावर पातेगळ होण्याची शक्यता वाढते.
ओलिताखालील कपाशीची लागवड जूनच्या पहिल्या आठवड्यात करावी, तर कोरडवाहू भागात मॉन्सूनचा सुमारे चार इंच पाऊस झाल्यानंतर पेरणी करणे योग्य ठरते. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत पेरणी स्वीकारार्ह असली तरी १५ जुलैनंतर पेरणी टाळावी. उशिरा पेरणी झाल्यास गुलाबी बोंड अळीचा प्रादुर्भाव वाढून उत्पादनात मोठी घट होऊ शकते.
वाण निवडताना स्थानिक हवामानात चांगले उत्पादन देणारे, १४० ते १६० दिवसांत परिपक्व होणारे, रोग व किडींना सहनशील तसेच चांगल्या दर्जाचा धागा देणारे वाण निवडणे आवश्यक आहे. बियाणे नेहमी अधिकृत परवानाधारक विक्रेत्याकडून पक्क्या बिलासह खरेदी करावे. भारत सरकारने फक्त बीजी-I आणि बीजी-II बियाण्यांनाच परवानगी दिली असून एचटीबीटी, बीजी-III किंवा बीजी-IV या नावाने विकल्या जाणाऱ्या बोगस बियाण्यांची खरेदी व लागवड करणे कायद्याने गुन्हा आहे.
२ : योग्य लागवड अंतर आणि पुरेशी रोपसंख्या
कपाशीच्या उत्पादनात प्रति एकरी झाडांची संख्या, प्रत्येक झाडावरील बोंडांची संख्या आणि बोंडांचे वजन या तीन घटकांचा महत्त्वाचा वाटा असतो. त्यामुळे योग्य रोपसंख्या राखणे अत्यंत आवश्यक आहे. झाडांची संख्या कमी असल्यास जमीन, पाणी, सूर्यप्रकाश आणि अन्नद्रव्यांचा पूर्ण उपयोग होत नाही, तर अतिदाट लागवड केल्यास झाडांमध्ये स्पर्धा वाढून रोग व किडींचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते.
कोरडवाहू भागात बी.टी. कपाशीची लागवड ९० × ४५ सेंमी किंवा ९० × ३० सेंमी अंतरावर करावी. बागायती भागात १२० × ६० किंवा १२० × ४५ सेंमी तसेच १५० × ६० किंवा १५० × ४५ सेंमी अंतर योग्य मानले जाते. मध्यम किंवा लाल मातीमध्ये ९० × १५ सेंमी, तर सुपीक काळ्या जमिनीत ९० × ३० सेंमी अंतरावर सघन लागवड करता येते.
३ : मृदा परीक्षणावर आधारित संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन
कपाशी लागवडीपूर्वी मातीचे परीक्षण करून त्यानुसार खत व्यवस्थापन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मृदा परीक्षणाशिवाय खतांचा वापर करणे म्हणजे निदान न करता उपचार करण्यासारखे आहे. पीक वाढीच्या विविध अवस्थांमध्ये नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांचा संतुलित पुरवठा होणे आवश्यक असते. नत्राचा डोस तीन हप्त्यांमध्ये विभागून देण्याची शिफारस करण्यात आली असून दुष्काळी परिस्थितीत नत्राचा वापर कमी करावा.
सेंद्रिय खत, शेणखत आणि गांडूळ खताचा वापर करून जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढविण्यावर भर द्यावा. त्यामुळे जमिनीची पाणी धारण क्षमता वाढते, सूक्ष्मजीवांची संख्या सुधारते आणि अन्नद्रव्यांची उपलब्धता अधिक प्रभावीपणे होते.
४ : पाणी व्यवस्थापन, तण नियंत्रण आणि पीक वाढ व्यवस्थापन
कपाशी पिकासाठी जमिनीत वाफसा स्थिती राखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे शक्यतो ठिबक सिंचन पद्धतीचा अवलंब करावा. यामुळे पाण्याची बचत होते तसेच खतांचा कार्यक्षम वापर करता येतो. फुलोरा आणि बोंड धारणेच्या काळात पाण्याचा ताण पडू नये, याची विशेष काळजी घ्यावी. त्याचवेळी अतिरिक्त ओलावाही मुळांच्या आरोग्यासाठी घातक ठरू शकतो.
आर्द्रता संवर्धनासाठी सरी-वरंबा पद्धती, नियमित आंतरमशागत, आच्छादन (मल्चिंग) आणि पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविण्याच्या उपाययोजनांवर भर द्यावा.
सुरुवातीच्या ६० ते ७० दिवसांत तण नियंत्रण अत्यंत आवश्यक असते. तणांमुळे पाणी, अन्नद्रव्ये आणि सूर्यप्रकाशासाठी स्पर्धा निर्माण होते. गाजर गवतासारखी तणे टोबॅको स्ट्रीक व्हायरस (टीएसव्ही) या विषाणूजन्य रोगाचे आश्रयस्थान ठरतात. त्यामुळे शेतात व बांधावर वाढलेले गाजर गवत फुलोरा येण्यापूर्वीच नष्ट करणे गरजेचे आहे.
संकरित वाणांमध्ये झाडांची वाढ जास्त होत असल्यामुळे आवश्यकतेनुसार गळ फांद्यांचे नियमन, शेंडा खुडणी तसेच शिफारशीनुसार मेपिक्वॉट क्लोराइडचा वापर केल्यास झाडे आटोपशीर राहतात, बोंडे टिकून राहतात आणि उत्पादनात वाढ होते.
५ : कीड व रोगांचे एकात्मिक व्यवस्थापन
गुलाबी बोंड अळी, मावा, तुडतुडे, पांढरी माशी आणि थ्रीप्स या कपाशीतील प्रमुख किडी आहेत. त्यापैकी गुलाबी बोंड अळी ही सध्या सर्वात गंभीर समस्या मानली जाते. त्यामुळे केवळ कीटकनाशक फवारण्यांवर अवलंबून न राहता एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.
यासाठी नियमित शेत पाहणी, फेरोमोन सापळे, पिवळे चिकट सापळे, मित्र कीटकांचे संवर्धन, आर्थिक नुकसान पातळी गाठल्यानंतरच फवारणी, पीक अवशेषांचे योग्य व्यवस्थापन तसेच वेळेवर पेरणी आणि वेचणी यावर भर देणे आवश्यक आहे. शेवटची वेचणी पूर्ण झाल्यानंतर कपाशीची झाडे त्वरित नष्ट करणे हे गुलाबी बोंड अळीच्या नियंत्रणासाठी अत्यंत प्रभावी पाऊल मानले जाते. अनावश्यक फवारण्या टाळल्यास उत्पादन खर्च कमी होतो आणि पर्यावरणीय समतोलही कायम राहतो.
याशिवाय बाजारपेठेत उत्कृष्ट दर्जाच्या कापसाला अधिक मागणी असल्याने योग्य पद्धतीने कापूस वेचणी आणि स्वच्छ साठवणूक करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे उत्पादनासोबतच कापसाची गुणवत्ता टिकून राहते आणि शेतकऱ्यांना अधिक चांगला बाजारभाव मिळण्यास मदत होते.