Sustainable Farming | एल-निनोच्या संकटात शेतकऱ्यांसाठी दिलासादायक उपाय; मूलस्थानी जलसंधारणातून शाश्वत शेती शक्य

किसानवाणी : यंदाच्या खरीप हंगामावर एल-निनो हवामान प्रणालीचे सावट असल्याने राज्यातील अनेक भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस होण्याची तसेच दोन पावसांमधील खंड वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. अशा परिस्थितीत केवळ पावसाच्या प्रमाणावर अवलंबून न राहता जमिनीतील ओलावा जास्तीत जास्त काळ टिकवून ठेवणाऱ्या शेती पद्धतींचा अवलंब करणे आवश्यक ठरणार आहे. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, योग्य पिकांची निवड, हवामानाशी सुसंगत वाणांचा वापर, मूलस्थानी जलसंधारण, आंतरपीक पद्धती आणि रुंद वरंबा-सरी (Sustainable Farming) तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास कमी पावसातही उत्पादन टिकवून ठेवणे शक्य होऊ शकते.

गेल्या अनेक वर्षांपासून रासायनिक इनपुटचा अतिवापर, खोल नांगरणी आणि जमिनीच्या नैसर्गिक रचनेत झालेल्या बदलांमुळे मातीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता मोठ्या प्रमाणात घटली आहे. परिणामी, थोडासा पाऊस कमी झाला किंवा पंधरा ते वीस दिवसांचा पावसाचा खंड पडला तरी पिकांना तीव्र पाण्याचा ताण जाणवतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पेरणी करण्यापूर्वी घाई न करता जमिनीत पुरेसा ओलावा साचला आहे का, याची खात्री करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, संबंधित भागात सलग पाऊस पडून किमान ७५ ते १०० मिलिमीटर पावसाची नोंद झाल्यानंतरच पेरणीचा निर्णय घ्यावा. तसेच जमिनीमध्ये साधारण सहा ते आठ इंच खोलीपर्यंत ओलावा पोहोचलेला असावा. शेतकरी पारंपरिक पद्धतीने माती हातात घेऊन तिचा लाडू तयार करून त्याची चाचणी करू शकतात. लाडू सहज तयार होऊन खाली टाकल्यावर फुटत असेल, तर ती वाफसा स्थिती मानली जाते. अशा स्थितीत पेरणी केल्यास पिकांची उगवण चांगली होते आणि पुढे पावसाचा काही काळ खंड पडला तरी जमिनीतील खोलवरचा ओलावा पिकांना आधार देतो.

हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कमी पावसात टिकणाऱ्या पिकांना अधिक प्राधान्य देण्याचा सल्ला कृषी तज्ज्ञ देतात. ज्वारी, बाजरी आणि नाचणी यांसारखी भरडधान्ये कमी पाण्यावरही चांगले उत्पादन देतात. त्याचप्रमाणे मूग, उडीद, मटकी आणि तूर यांसारखी कडधान्ये जमिनीत खोलवर जाणाऱ्या मुळांमुळे खालच्या थरातील ओलावा वापरून वाढतात. ही पिके जमिनीत नत्र स्थिरीकरण करून मातीचा पोत सुधारण्यासही मदत करतात.

याशिवाय सोयाबीन, तीळ आणि सूर्यफूल यांसारखी गळीत धान्येही कमी पाण्यावर येणारी पिके असून बाजारात त्यांना चांगला भाव मिळत असल्यामुळे शेतकऱ्यांना आर्थिक स्थैर्य मिळण्यास मदत होते. पिकांचे जोखीम व्यवस्थापन करण्यासाठी आंतरपीक पद्धतीचा अवलंबही फायदेशीर ठरतो. बाजरी + तूर (२:१) किंवा सोयाबीन + तूर (४:२ अथवा ३:१) अशा शास्त्रीय शिफारशींनुसार आंतरपीक घेतल्यास दोन्ही पिकांच्या मुळांची रचना आणि पाण्याची गरज वेगवेगळी असल्याने उपलब्ध ओलाव्याचा अधिक कार्यक्षम वापर होतो. सुरुवातीच्या पावसावर मूग, उडीद किंवा सोयाबीनचे उत्पादन मिळते, तर परतीच्या पावसाचा लाभ तुरीला मिळून उत्पन्नाचा धोका कमी होतो.

पिकांच्या वाढीतील काही अवस्था अत्यंत संवेदनशील असतात. विशेषतः सोयाबीन, मूग, उडीद आणि बाजरीमध्ये फुलोरा येण्याची अवस्था तसेच शेंगा किंवा कणसामध्ये दाणे भरण्याचा कालावधी हा अत्यंत महत्त्वाचा असतो. या टप्प्यावर पाण्याचा ताण आल्यास उत्पादनात मोठी घट होऊ शकते. त्यामुळे उपलब्ध असल्यास शेततळ्यातील साठवलेल्या पाण्याचा संरक्षित सिंचनासाठी वापर करावा. योग्य वेळी दिलेले कमी प्रमाणातील सिंचनही पिकाला ताणातून बाहेर काढून उत्पादन वाचवू शकते.

पाण्याचा कार्यक्षम वापर करण्यासाठी ठिबक आणि तुषार सिंचन प्रणालीचा अधिकाधिक वापर करण्याचा सल्ला दिला जातो. सूक्ष्म सिंचनामुळे जमिनीत कायम वाफसा स्थिती राहते, पाण्याची बचत होते आणि खतांचा कार्यक्षम वापर होऊन पिकांची वाढ जोमदार होते.

शेतात पावसाचे पाणी अडविण्यासाठी उताराला आडवी पेरणी ही प्रभावी पद्धत मानली जाते. नैसर्गिक उताराच्या दिशेने पेरणी केल्यास पावसाचे पाणी वेगाने वाहून जाऊन सुपीक मातीची धूप होते. मात्र उताराला काटकोनात पेरणी केल्यास प्रत्येक सरी आणि प्रत्येक पीकओळ लहान बंधाऱ्यासारखे काम करते. त्यामुळे पाण्याचा वेग कमी होऊन ते जमिनीत मुरते आणि मातीची धूपही मोठ्या प्रमाणात कमी होते.

याशिवाय कप्पेबंदिस्ती आणि सरी-वरंबा पद्धतीही जलसंधारणासाठी अत्यंत उपयुक्त मानल्या जातात. शेतात लहान चौकोनी कप्पे तयार केल्यामुळे प्रत्येक कप्प्यात पडलेले पावसाचे पाणी त्याच ठिकाणी थांबते आणि जमिनीत मुरते. त्यामुळे खरीपातील पावसाच्या खंडावर मात करण्यास मदत होते आणि रब्बी हंगामासाठीही जमिनीत ओलावा टिकून राहतो.

सोयाबीन, भुईमूग, मूग आणि उडीद यांसारख्या पिकांसाठी ट्रॅक्टरचलित बीबीएफ (Broad Bed Furrow) तंत्रज्ञान विशेष उपयुक्त ठरत आहे. या पद्धतीत रुंद वरंब्यावर पीक घेतले जाते आणि दोन्ही बाजूंना सऱ्या तयार केल्या जातात. कमी पावसात या सऱ्या सूक्ष्म जलसाठ्याचे काम करून पाणी साठवतात आणि ते हळूहळू वरंब्यात मुरत राहते. त्यामुळे पिकांच्या मुळांना दीर्घकाळ ओलावा मिळतो. दुसरीकडे अतिवृष्टी झाल्यास अतिरिक्त पाणी सऱ्यांमधून सुरक्षितपणे बाहेर निघून जाते. परिणामी पाणी साचून पिके पिवळी पडण्याचा किंवा मुळे कुजण्याचा धोका कमी होतो. बदलत्या हवामानात कमी आणि जास्त दोन्ही प्रकारच्या पावसाचा परिणाम कमी करण्यासाठी बीबीएफ तंत्रज्ञान प्रभावी उपाय म्हणून समोर येत आहे.

विविध उपाययोजनांचा सारांश : Sustainable Farming