शेतीमाल प्रक्रियेतील नवी क्रांती! मिनिमल प्रोसेसिंगमुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्याची मोठी संधी | Post Harvest Management

किसानवाणी : कृषी क्षेत्रात उत्पादन वाढविण्याइतकेच उत्पादनाला योग्य बाजारपेठ (Post Harvest Management) आणि योग्य दर मिळणेही महत्त्वाचे ठरत आहे. मात्र, निसर्गाचा लहरीपणा, उत्पादनातील वाढ आणि बाजारातील मागणी-पुरवठ्याचा ताळमेळ न बसल्यामुळे अनेकदा शेतकऱ्यांना आपल्या शेतीमालाला योग्य भाव मिळत नाही. परिणामी, मेहनतीने पिकवलेला भाजीपाला आणि फळे अत्यल्प दराने विकावी लागतात किंवा काही वेळा बाजारभाव नसल्याने ती टाकून देण्याची वेळ येते. या समस्येवर उपाय म्हणून आता शेतीमाल प्रक्रियेतील ‘मिनिमल प्रोसेसिंग’ (Minimal Processing) ही संकल्पना वेगाने पुढे येत असून, ती शेतकऱ्यांसाठी मूल्यवर्धनाची नवी संधी ठरत आहे.

आतापर्यंत फळे आणि भाज्यांवर प्रक्रिया म्हणजे लोणचे, जॅम, जेली, केचप, टोमॅटो प्युरी किंवा वाळवण तयार करणे एवढाच अर्थ घेतला जात होता. मात्र बदलत्या ग्राहकांच्या आवडीनिवडींमुळे ही व्याख्या आता बदलत आहे. आजचा ग्राहक आरोग्याबाबत अधिक जागरूक झाला असून अतिप्रक्रिया केलेल्या अन्नपदार्थांपेक्षा नैसर्गिक, ताजे आणि कमी प्रक्रिया केलेले अन्न पसंत करत आहे. त्यामुळे फळे आणि भाज्यांचा मूळ रंग, चव, पोषणमूल्ये आणि कुरकुरीतपणा कायम ठेवून ती थेट वापरण्यास तयार स्वरूपात ग्राहकांपर्यंत पोहोचविण्याला मोठी मागणी निर्माण झाली आहे.

याचे सर्वात सोपे उदाहरण म्हणजे बाजारात १० ते १५ रुपये प्रति किलो दराने विकला जाणारा कोबी, गाजर किंवा बीटरूट. हाच भाजीपाला स्वच्छ धुऊन, सोलून, योग्य आकारात कापून, आकर्षक पॅकेजिंगमध्ये २५० ग्रॅमच्या रेडी-टू-ईट सॅलडच्या स्वरूपात सुपरमार्केटमध्ये विक्रीसाठी ठेवला जातो तेव्हा त्याची किंमत ४० ते ५० रुपये होते. म्हणजेच एका किलोची किंमत जवळपास १६० ते २०० रुपयांपर्यंत पोहोचते. या किंमतवाढीमागे उत्पादनातील बदल नसून मूल्यवर्धन, ग्राहकांची सोय आणि दर्जेदार पॅकेजिंग हे मुख्य घटक असतात.

मिनिमल प्रोसेसिंग म्हणजे नेमके काय?

मिनिमल प्रोसेसिंग किंवा फ्रेश-कट तंत्रज्ञान म्हणजे फळे आणि भाज्यांचा नैसर्गिक ताजेपणा कायम ठेवून त्यांच्यावर अत्यल्प प्रक्रिया करणे. या प्रक्रियेमध्ये फळे किंवा भाज्या स्वच्छ धुणे, साले काढणे, खराब भाग वेगळा करणे, आवश्यक आकारात कापणे, जंतुविरहित करणे आणि त्यानंतर नियंत्रित वातावरणात पॅकेजिंग करणे यांचा समावेश होतो. या संपूर्ण प्रक्रियेत उत्पादनाचा मूळ स्वाद, रंग, सुगंध आणि पोषणमूल्ये शक्य तितकी जपली जातात.

आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीमध्ये नोकरी करणाऱ्या महिला, लहान कुटुंबे आणि वेळेअभावी स्वयंपाकासाठी तयारी करण्यास वेळ नसलेल्या ग्राहकांसाठी अशा रेडी-टू-कुक आणि रेडी-टू-ईट उत्पादनांची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. त्यामुळे हा उद्योग जगभरात सर्वाधिक वेगाने वाढणाऱ्या अन्नप्रक्रिया क्षेत्रांपैकी एक मानला जातो.

पारंपरिक प्रक्रिया आणि मिनिमल प्रोसेसिंगमधील फरक : Post Harvest Management

मिनिमल प्रोसेसिंगमागील वैज्ञानिक तत्त्व

फळे आणि भाज्या झाडावरून काढल्यानंतरही जैविकदृष्ट्या जिवंत राहतात. त्या वातावरणातील ऑक्सिजन घेतात आणि कार्बन डायऑक्साइड बाहेर सोडतात. या प्रक्रियेला श्वसन (Respiration) असे म्हटले जाते. फळे किंवा भाज्या कापल्यानंतर त्यांच्या पेशींना इजा होते आणि त्यांचा श्वसनाचा वेग अचानक वाढतो. त्यामुळे उत्पादन लवकर खराब होण्याची शक्यता वाढते.

मिनिमल प्रोसेसिंगमध्ये या श्वसन प्रक्रियेचा वेग नियंत्रित करण्यासाठी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. त्यामुळे उत्पादनाचा ताजेपणा अधिक काळ टिकून राहतो.

ताजेपणा टिकवण्यासाठी वापरले जाणारे आधुनिक तंत्रज्ञान

शेतकऱ्यांसाठी का महत्त्वाचे?

मिनिमल प्रोसेसिंगमुळे शेतकरी केवळ कच्चा माल विकण्याऐवजी त्यावर मूल्यवर्धन करून थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचू शकतो. त्यामुळे बाजारातील चढ-उतारांचा परिणाम कमी होतो, उत्पादनाला अधिक किंमत मिळते आणि शेती व्यवसाय अधिक फायदेशीर बनू शकतो. भविष्यात वाढणारी रेडी-टू-कुक आणि रेडी-टू-ईट बाजारपेठ लक्षात घेता, हे तंत्रज्ञान कृषी व्यवसायासाठी मोठी आर्थिक संधी निर्माण करणारे ठरत आहे.