एल निनोचा इशारा! महाराष्ट्रातील खरीप शेतीसमोर कोणती मोठी आव्हाने? | El Nino Maharashtra Monsoon

किसानवाणी : भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने ( El Nino Maharashtra Monsoon ) यंदाच्या मान्सून हंगामात सरासरीपेक्षा सुमारे १२ टक्के पावसाची तूट राहण्याचा अंदाज व्यक्त केला असून, त्यामागे ‘एल निनो’ची स्थिती हे प्रमुख कारण मानले जात आहे. कोकण किनारपट्टी आणि घाटमाथ्यावरील काही भागांमध्ये मुसळधार पाऊस झाल्यामुळे सुरुवातीला शेतकऱ्यांच्या आशा उंचावल्या होत्या. मात्र, राज्यातील बहुतांश भागात अद्यापही समाधानकारक पाऊस झालेला नाही. महाराष्ट्रातील सुमारे ७५ टक्के शेती ही पावसावर अवलंबून असून, निम्म्याहून अधिक लोकसंख्येची उपजीविका शेतीवर आधारित आहे. त्यामुळे एल निनोचा परिणाम केवळ शेतीपुरता मर्यादित न राहता संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

एल निनोमुळे केवळ पावसाचे प्रमाण कमी होत नाही, तर तापमानातही वाढ होते. वाढलेल्या तापमानामुळे जमिनीतील ओलावा वेगाने कमी होतो, परिणामी बियाण्यांची उगवण कमी होते आणि पिकांच्या वाढीवर प्रतिकूल परिणाम होतो. मान्सूनच्या सुरुवातीला थोडा पाऊस पडून नंतर मोठा खंड पडल्यास अनेक शेतकऱ्यांना दुबार पेरणी करावी लागते. त्यामुळे बियाणे, मशागत आणि मजुरीवरील खर्च वाढून आर्थिक ताण निर्माण होतो.

तज्ज्ञांच्या मते, यंदा ऑगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यात पावसामध्ये दीर्घ खंड पडण्याची शक्यता आहे. अशा परिस्थितीत सोयाबीन, कापूस, तूर आणि इतर खरीप पिकांच्या फुलोरा व शेंगा किंवा बोंडे धरण्याच्या अवस्थेत पाण्याचा तीव्र ताण निर्माण होऊ शकतो. या टप्प्यावर पावसाचा अभाव राहिल्यास उत्पादनात ५० टक्क्यांपर्यंत घट होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

उच्च तापमानामुळे परागीभवन प्रक्रियेवरही परिणाम होतो. तापमान ३० ते ३५ अंश सेल्सिअसपेक्षा अधिक राहिल्यास फुले गळणे, दाणे न भरणे आणि उत्पादनाची गुणवत्ता कमी होणे अशा समस्या निर्माण होतात. त्याचबरोबर कोरड्या हवामानामुळे लष्करी अळी, बोंडअळी, मावा आणि पांढरी माशी यांसारख्या किडींचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते.

एल निनोचा परिणाम शेतीसोबतच ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरही होतो. पर्जन्यमान कमी झाल्यामुळे भूजल पातळी खालावते, धरणांतील पाणीसाठा कमी होतो आणि रब्बी हंगामातील सिंचनावर परिणाम होतो. चाऱ्याचे उत्पादन घटल्याने पशुपालन आणि दुग्ध व्यवसायालाही फटका बसतो. दुसरीकडे, पिके वाचवण्यासाठी सिंचन, टँकर आणि कीटकनाशकांवरील खर्च वाढतो. उत्पादनात घट झाल्यास बाजारात अन्नधान्याच्या किमती वाढून महागाईचाही धोका निर्माण होऊ शकतो.

एल निनोचा प्रभाव महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसून येतो. मराठवाड्यात नैसर्गिकरीत्या कमी पाऊस असल्याने भूजल पातळी अधिक वेगाने घटते आणि कोरडवाहू शेतीवर मोठा परिणाम होतो. विदर्भातील सोयाबीन आणि कापूस उत्पादक भागांमध्ये पावसाच्या अनिश्चिततेमुळे उत्पादन घटण्याची भीती आहे. पश्चिम महाराष्ट्र आणि खानदेशात धरणांमधील पाणीसाठा कमी झाल्यास ऊस, डाळिंब, केळी यांसारख्या बागायती पिकांसमोर सिंचनाचे गंभीर आव्हान उभे राहू शकते.

परिस्थिती लक्षात घेऊन कृषी तज्ज्ञ, इक्रीसॅट (ICRISAT) आणि केंद्रीय कोरडवाहू शेती संशोधन संस्था (ICAR-CRIDA) यांनी महाराष्ट्रातील १८१ संवेदनशील तालुक्यांसाठी आकस्मिक पीक नियोजन तयार केले आहे. पावसाला उशीर झाल्यास कमी कालावधीत येणाऱ्या वाणांची निवड करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. १५ जुलैनंतर पाऊस सुरू झाल्यास कापूस आणि ज्वारीऐवजी मूग, उडीद, सूर्यफूल, बाजरी किंवा मका यांसारख्या पर्यायी पिकांची निवड करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. तर ऑगस्टपर्यंतही पाऊस न झाल्यास नगदी पिकांऐवजी तीळ, नाचणी, कुलथी किंवा चारा पिकांकडे वळण्याचा सल्ला दिला आहे.

पावसात खंड पडल्यास खोल कोळपणी करून जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे, दाट पिकांची विरळणी करणे, आवश्यकतेनुसार युरिया किंवा पोटॅशियम नायट्रेटची पानावरील फवारणी करणे, तसेच उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करून ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचा अवलंब करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. पाऊस लवकर थांबल्यास संरक्षित सिंचन, चाऱ्यासाठी पिकांची काढणी आणि रब्बी हंगामासाठी पूर्वतयारी करण्यावर भर देण्यात आला आहे.

याशिवाय, दीर्घकालीन दृष्टीने रुंद वरंबा-सरी (BBF) पद्धत, आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब आणि जमिनीवर आच्छादन (मल्चिंग) करण्यासारख्या हवामान अनुकूल तंत्रांचा वापर करण्याची गरज कृषी तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. या उपायांमुळे कमी पावसातही जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे आणि पिकांचे नुकसान कमी करणे शक्य होऊ शकते.

हे वाचा : एल निनोचा परिणाम! दूध, अंडी, चिकन महागले; आता डाळींचे दरही वाढणार? | Protein Food Inflation

केळी उत्पादकांची लूट? जाहीर दरांपेक्षा ६०० रुपये कमी भावाने खरेदीचा आरोप | Banana Farmers Market

एल निनो काळात पिकांची संवेदनशीलता : El Nino Maharashtra Monsoon