किसानवाणी : रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमिनीची सुपीकता कमी होणे, उत्पादन खर्च वाढणे आणि पिकांच्या गुणवत्तेवर (Organic Farming) परिणाम होणे यासारख्या समस्या दिवसेंदिवस गंभीर होत आहेत. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी शेतीचे दीर्घकालीन नुकसान टाळण्यासाठी सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवण्याची गरज तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे. सेंद्रिय खतांमुळे जमिनीचे आरोग्य सुधारते, पिकांची प्रतिकारशक्ती वाढते आणि उत्पादनाची गुणवत्ता टिकून राहण्यास मदत होते.
सेंद्रिय खतांमध्ये शेणखत, गांडूळखत, कंपोस्ट खत, हिरवळीचे खत तसेच विविध जैविक खतांचा समावेश होतो. या खतांमुळे जमिनीतील सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढते. परिणामी जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारते आणि माती अधिक भुसभुशीत बनते. यामुळे पिकांच्या मुळांची वाढ चांगली होते आणि पिकांना आवश्यक पोषकद्रव्ये नैसर्गिकरित्या उपलब्ध होतात.
तज्ज्ञांच्या मते, रासायनिक खतांचा सातत्याने आणि असंतुलित वापर केल्यास जमिनीतील सूक्ष्मजीवांचे प्रमाण कमी होते. हे सूक्ष्मजीव मातीचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात. सेंद्रिय खतांचा वापर केल्यास या सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढते आणि मातीतील जैविक प्रक्रिया अधिक प्रभावीपणे घडतात. त्यामुळे जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळ टिकून राहते.
सेंद्रिय खतांचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे उत्पादन खर्चात होणारी बचत. अनेक शेतकरी आपल्या शेतात उपलब्ध असलेल्या शेण, पिकांचे अवशेष आणि इतर जैविक घटकांपासून कंपोस्ट किंवा सेंद्रिय खत तयार करू शकतात. त्यामुळे बाहेरून महागडी रासायनिक खते खरेदी करण्यावरील अवलंबित्व कमी होते. यामुळे शेती अधिक किफायतशीर आणि शाश्वत बनण्यास मदत होते.
याशिवाय, सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादित केलेल्या कृषी मालाला बाजारात चांगली मागणी आणि तुलनेने अधिक दर मिळण्याची शक्यता असते. ग्राहकांमध्ये आरोग्याबाबत जागरूकता वाढत असल्याने रासायनिक अवशेषमुक्त अन्नपदार्थांना प्राधान्य दिले जात आहे. त्यामुळे सेंद्रिय शेती आणि सेंद्रिय खतांचा वापर शेतकऱ्यांसाठी आर्थिकदृष्ट्याही फायदेशीर ठरू शकतो.
कृषी तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, संपूर्णपणे रासायनिक खतांवर अवलंबून राहण्याऐवजी सेंद्रिय आणि रासायनिक खतांचा संतुलित वापर करणे आवश्यक आहे. माती परीक्षणाच्या आधारे खत व्यवस्थापन केल्यास उत्पादन टिकवून ठेवतानाच जमिनीचे आरोग्यही जपता येते. भविष्यातील पिढ्यांसाठी सुपीक जमीन उपलब्ध राहावी आणि शेती शाश्वत व्हावी यासाठी सेंद्रिय खतांच्या वापराला प्रोत्साहन देणे ही काळाची गरज बनली आहे.