यंदा बाजरी लागवडीचे तिहेरी फायदे; धान्य, चारा आणि दुष्काळापासून संरक्षण | Bajra Farming Pearl Millet

किसानवाणी : यंदाच्या खरीप हंगामात बाजरीची लागवड शेतकऱ्यांसाठी तिहेरी फायदे देणारी ठरू शकते, कमी पाण्यातही चांगले उत्पादन देण्याची क्षमता , जनावरांसाठी पौष्टिक चारा आणि माणसांसाठी पोषक अन्नधान्य उपलब्ध करून देण्याची क्षमता यामुळे बाजरी हे पीक सध्याच्या बदलत्या हवामान परिस्थितीत अधिक महत्त्वाचे ठरत आहे.

बाजरी हे मूळतः कोरडवाहू परिस्थितीसाठी योग्य मानले जाणारे पीक आहे. कमी पाऊस, वाढते तापमान आणि हलक्या जमिनीतही हे पीक तग धरून राहू शकते. त्यामुळे संभाव्य पाणीटंचाई किंवा अनियमित पावसाच्या परिस्थितीत शेतकऱ्यांसाठी बाजरी हा तुलनेने सुरक्षित पर्याय मानला जातो. हिरवा तसेच वाळलेला चारा जनावरांसाठी उर्जेचा चांगला स्रोत ठरतो, तर बाजरीचे धान्य पौष्टिक अन्न म्हणून वापरले जाते.

डॉ. दमामे यांनी शेतकऱ्यांना यंदा बाजरीची लागवड करताना प्रामुख्याने धान्यासाठी विकसित केलेल्या वाणांची निवड करण्याचा सल्ला दिला आहे. पावसाच्या परिस्थितीनुसार पुढील नियोजन करता येऊ शकते. जर पाऊस कमी झाला किंवा दीर्घकाळ खंड पडला तर बाजरीचा चाऱ्यासाठी वापर करता येईल. मात्र पाऊस वेळेत झाला आणि जनावरांसाठी इतर चारा उपलब्ध असेल, तर बाजरीचे धान्य उत्पादन घेऊन उर्वरित अवशेष जनावरांच्या चाऱ्यासाठी वापरता येतील.

शिफारस केलेले बाजरीचे वाण : Bajra Farming Pearl Millet

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने विशेषतः चाऱ्यासाठी जायंट बाजरा या वाणाची शिफारस केली आहे. या वाणाची वाढ उंच असून हिरव्या चाऱ्यात प्रथिनांचे प्रमाण सुमारे 7 ते 9 टक्के आढळते. मात्र या वाणाचे धान्य खाण्यासाठी तुलनेने कमी चवदार आणि कमी दर्जाचे असल्याने धान्य उत्पादनासाठी इतर शिफारस केलेले वाण निवडण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

पेरणीसाठी महत्त्वाच्या शिफारसी

कोरडवाहू भागात बाजरीची पेरणी करताना 45 बाय 15 सेंमी अंतर ठेवावे. पेरणीची खोली 2 ते 3 सेंमी असावी. गादीवाफा किंवा सरी-वरंबा पद्धतीने पेरणी करणे अधिक उपयुक्त ठरते. पेरणीसाठी बीबीएफ पेरणी यंत्र, ट्रॅक्टरचलित पेरणी यंत्र किंवा टोकण यंत्राचा वापर करता येतो. तसेच पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करणे अत्यंत आवश्यक असल्याचे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे.

आंतरपिकांमुळे जोखीम कमी

कमी पावसाच्या परिस्थितीत उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी बाजरीसोबत आंतरपिके घेण्याचा सल्लाही देण्यात आला आहे. हलक्या जमिनीत बाजरी आणि मटकी यांची 2:1 या प्रमाणात लागवड करता येते. तर मध्यम जमिनीत बाजरी आणि तूर यांचे 2:1 प्रमाण उपयुक्त ठरते. या पद्धतीमुळे कमी पाण्यातील जोखीम कमी होण्यास मदत होते.

पेरणीनंतर 25 ते 30 दिवसांनी कोळपणी आणि खुरपणी करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे तण नियंत्रणाबरोबरच जमिनीतील ओलावा टिकून राहण्यास मदत होते.

काढणीचे नियोजन

जर बाजरीचे पीक केवळ चाऱ्यासाठी घेतले असेल तर 55 ते 60 दिवसांनी, म्हणजे फुलोरा अवस्थेत त्याची कापणी करावी. मात्र धान्य उत्पादनासाठी लागवड केली असल्यास 75 ते 86 दिवसांनी काढणी करावी. कणसे वेगळी काढल्यानंतर उर्वरित अवशेष किंवा कडबा जनावरांच्या चाऱ्यासाठी वापरता येतो.

एकूणच, यंदाच्या अनिश्चित हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर बाजरी हे पीक शेतकऱ्यांना धान्य, चारा आणि हवामान जोखीम व्यवस्थापन असे तिहेरी फायदे देणारे ठरू शकते. योग्य वाणांची निवड, शिफारशीनुसार पेरणी आणि पावसाच्या परिस्थितीनुसार नियोजन केल्यास बाजरी लागवड अधिक फायदेशीर ठरू शकते.