किसानवाणी : पावसाचा मोठा खंड पडल्यास त्याचा परिणाम केवळ पिकांवरच होत नाही, तर(Livestock Management Animal Care) जनावरांच्या आरोग्यावर आणि दूध उत्पादनावरही होऊ शकतो. पावसाची उघडीप वाढल्याने हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता कमी होणे, उष्णतेचा ताण वाढणे तसेच गोचीड, गोमाशे आणि डासांचा प्रादुर्भाव वाढणे अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी जनावरांच्या चारा, पाणी, निवारा, बाह्यपरजीवी नियंत्रण आणि लसीकरणाकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. योग्य व्यवस्थापन केल्यास पावसाच्या खंडाच्या काळात जनावरांवरील ताण कमी करून त्यांचे आरोग्य आणि उत्पादन टिकवण्यास मदत होऊ शकते.
पावसाचा खंड पडल्याने हिरव्या चाऱ्याची वाढ मंदावते. परिणामी जनावरांना मिळणारा ऊर्जा, प्रथिने आणि खनिजांचा पुरवठा कमी होऊ शकतो. याचा परिणाम दूध उत्पादन, वजन आणि प्रजनन क्षमतेवर होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे उपलब्ध हिरवा चारा काटकसरीने वापरणे आवश्यक आहे. त्यासोबत सुका चारा, कडबा, वैरण आणि मुरघास यांचा वापर करावा. जनावरांच्या आहारात योग्य प्रमाणात खनिज मिश्रण आणि मीठ देण्याकडेही लक्ष द्यावे.
पाऊसानंतर पुन्हा कोवळा हिरवा चारा उपलब्ध झाल्यानंतर तो जनावरांना अचानक मोठ्या प्रमाणात देऊ नये. आहारातील बदल हळूहळू करणे गरजेचे आहे. अचानक मोठ्या प्रमाणात हिरवा चारा दिल्यास अपचन, पोटफुगी आणि अतिसार होऊ शकतो. त्यामुळे हिरव्या चाऱ्यासोबत तंतुमय सुका चाराही द्यावा, असा सल्ला नागपूरच्या महाराष्ट्र पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठातील विस्तार शिक्षण संचालक प्रा. डॉ. अनिल भिकाने यांनी दिला आहे.
जनावरांच्या व्यवस्थापनातील महत्त्वाच्या बाबी : Livestock Management Animal Care
| बाब | काय काळजी घ्यावी |
|---|---|
| चारा | हिरवा चारा जपून वापरावा; सुका चारा, कडबा, वैरण, मुरघास द्यावा |
| आहार | खनिज मिश्रण आणि मीठ योग्य प्रमाणात द्यावे |
| पाणी | 24 तास स्वच्छ व सुरक्षित पाणी उपलब्ध ठेवावे |
| निवारा | गोठा हवेशीर, स्वच्छ आणि सावलीचा ठेवावा |
| बाह्यपरजीवी | गोचीड, माशा आणि डासांची नियमित तपासणी करावी |
| वासरे | कोरड्या, स्वच्छ आणि सुरक्षित ठिकाणी ठेवावे |
| लसीकरण | पशुवैद्यकीय विभागाच्या वेळापत्रकानुसार लसीकरण करावे |
हेही वाचा : ‘Reel for Soil & Water Conservation’ स्पर्धा; १५ ते ३० वयोगटातील युवकांना संधी
Cotton Processing | कापूसटंचाईचा जिनिंग-प्रेसिंग उद्योगाला मोठा फटका; खानदेशातील अनेक कारखाने महिनाभर आधीच बंद
पावसाच्या खंडाच्या काळात जनावरे साठलेले किंवा अस्वच्छ पाणी पिऊ शकतात. अशा पाण्यामुळे अतिसार आणि पचनाचे विकार होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे जनावरांना 24 तास स्वच्छ आणि सुरक्षित पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. पाण्याच्या टाक्या नियमित स्वच्छ कराव्यात. शेण किंवा चारा पाण्यात जाणार नाही, याचीही काळजी घ्यावी.
पाऊस थांबल्यानंतर ऊन वाढल्यास जनावरांना उष्णतेचा ताण जाणवू शकतो. जनावरे वारंवार पाणी पीत असतील, जास्त धाप घेत असतील, चारा कमी खात असतील किंवा सतत सावलीत राहत असतील तर उष्णतेचा ताण असल्याची शक्यता असते. अशा वेळी गोठा हवेशीर आणि सावलीचा ठेवावा. स्वच्छ व मुबलक पाणी द्यावे. गरजेनुसार पंखे किंवा फॉगर्सचा वापर करता येतो. दुपारच्या कडक उन्हात जनावरांची अनावश्यक वाहतूक किंवा जास्त काम टाळावे.
पावसाच्या खंडाच्या काळात गोचीड, गोमाशे आणि डासांचा त्रास वाढू शकतो. त्यामुळे जनावरांना खाज, जळजळ आणि अस्वस्थता जाणवू शकते. काही परिस्थितीत रक्तपरजीवी रोगांचाही धोका असू शकतो. त्यामुळे जनावरांची नियमित तपासणी करावी. गोठ्यातील शेण, मूत्र आणि ओलसर कचरा वेळेवर काढून टाकावा. बाह्यपरजीवी नियंत्रणासाठी पशुवैद्यकीय सल्ल्यानेच औषधांचा वापर करावा.
लहान वासरे, करडे आणि कोकरे हवामानातील बदलांना अधिक संवेदनशील असतात. गोठा ओलसर किंवा अस्वच्छ राहिल्यास त्यांना हगवण आणि न्यूमोनियाचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे त्यांना कोरड्या, स्वच्छ आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित ठिकाणी ठेवावे. जन्मानंतर शक्य तितक्या लवकर आणि पुरेशा प्रमाणात चीक पाजणे महत्त्वाचे आहे. वासरांमध्ये हगवण, खोकला, नाकातून स्त्राव, ताप किंवा श्वास घेण्यास त्रास अशी लक्षणे दिसल्यास लवकरात लवकर पशुवैद्यकाशी संपर्क साधावा.
जनावरांचे नियमित लसीकरण करून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. परिसरातील रोगस्थिती आणि पशुवैद्यकीय विभागाच्या वेळापत्रकानुसार लम्पी आणि लाळ्या-खुरकुत यांसारख्या रोगांविरुद्ध लसीकरण करून घ्यावे. पावसाचा खंड पडला की केवळ पिकांकडे लक्ष न देता जनावरांचा चारा, पाणी, निवारा, बाह्यपरजीवी नियंत्रण आणि लसीकरण या सर्व बाबींकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे, असा सल्ला लातूरच्या औसा येथील पशुवैद्यकीय अधिकारी डॉ. गणेश निटुरे यांनी दिला आहे. योग्य व्यवस्थापनामुळे पावसाच्या खंडाच्या काळात जनावरांचा ताण कमी करून त्यांचे आरोग्य आणि उत्पादन टिकवण्यास मदत होऊ शकते.