देशातील खरीप हंगामातील प्रमुख नगदी पिकांपैकी एक असलेल्या सोयाबीनची लागवड (Soybean Sowing) यंदा वेगाने पूर्ण होत असून, आतापर्यंत देशात सुमारे 100 लाख हेक्टर क्षेत्रावर सोयाबीनची लागवड झाल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्र या प्रमुख सोयाबीन उत्पादक राज्यांमध्ये सुमारे 90 टक्के पेरण्या पूर्ण झाल्या असून, यंदा गेल्या वर्षाच्या तुलनेत सोयाबीनच्या लागवड क्षेत्रात 5 ते 7 टक्क्यांनी वाढ होण्याची शक्यता असल्याचे सोयाबीन प्रोसेसर्स असोसिएशन ऑफ इंडिया (SOPA) ने म्हटले आहे.
‘सोपा’ने 8 जुलै रोजी देशातील सर्व प्रमुख सोयाबीन उत्पादक राज्यांमध्ये पेरणी आणि पिकांच्या स्थितीचा आढावा घेण्यासाठी सर्वेक्षण केले. या सर्वेक्षणानुसार देशातील 80 ते 90 टक्के सोयाबीन पेरण्या पूर्ण झाल्या असून, एकूण लागवड क्षेत्र 100 लाख हेक्टरपर्यंत पोहोचल्याचा दावा करण्यात आला आहे.
सोपाच्या माहितीनुसार, सरकारकडून जाहीर करण्यात आलेल्या आकडेवारीत सध्या 58 लाख हेक्टर क्षेत्रावर पेरणी झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. मात्र, सरकारी आकडेवारी साधारणपणे 7 ते 10 दिवस उशिराने अद्ययावत होत असल्यामुळे सोपाच्या सर्वेक्षणातील आकडे आणि सरकारी आकडेवारीमध्ये काही प्रमाणात तफावत दिसून येते. त्यामुळे प्रत्यक्षात लागवडीचे क्षेत्र अधिक असल्याचा दावा संस्थेने केला आहे.
यंदा देशात मान्सूनचे आगमन अपेक्षेपेक्षा उशिरा झाले. त्याचबरोबर अनेक भागांत पेरणीयोग्य पावसासाठी शेतकऱ्यांना प्रतीक्षा करावी लागली. पावसात विलंब होत असल्याने बहुतांश शेतकऱ्यांनी पहिल्या समाधानकारक पावसानंतरच सोयाबीनची पेरणी पूर्ण केली. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत बहुतांश भागातील सोयाबीन पिकांची स्थिती समाधानकारक असल्याचेही सोपाने आपल्या अहवालात नमूद केले आहे.
अनेक भागांमध्ये सोयाबीन पीक वाढीच्या अवस्थेत आले असून, शेतकरी सध्या तण नियंत्रण आणि इतर व्यवस्थापनाच्या कामांमध्ये व्यस्त आहेत. पुढील काही आठवड्यांतील हवामान आणि पावसाचा पिकाच्या वाढीवर मोठा परिणाम होणार असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
यंदा सोयाबीनच्या लागवड क्षेत्रात वाढ होण्यामागे बाजारभाव हे एक महत्त्वाचे कारण मानले जात आहे. गेल्या दोन हंगामांमध्ये सोयाबीनला अपेक्षित दर मिळत नसल्याने अनेक शेतकरी मक्याच्या लागवडीकडे वळले होते. मात्र, सध्या सोयाबीनला तुलनेने चांगला बाजारभाव मिळत असल्याने पुन्हा अनेक उत्पादकांनी सोयाबीनची निवड केल्याचे सोपाने स्पष्ट केले आहे. त्यामुळे यंदा मागील वर्षाच्या तुलनेत लागवड क्षेत्र वाढण्याची शक्यता अधिक असल्याचे सांगितले जात आहे.
मात्र, केवळ लागवड क्षेत्र वाढल्याने उत्पादन वाढेलच असे नाही. सोयाबीनचे अंतिम उत्पादन हे प्रामुख्याने पाऊसमान, हवामानातील बदल, पीक वाढीच्या काळातील आर्द्रता आणि रोग-किडींचा प्रादुर्भाव यावर अवलंबून असते. सध्या पिकांची स्थिती सरासरी असून, पुढील काळात अनुकूल पाऊस झाल्यास उत्पादनात चांगली वाढ होऊ शकते. परंतु पावसात खंड किंवा प्रतिकूल हवामान राहिल्यास त्याचा उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
‘सोपा’नुसार राज्यनिहाय सोयाबीन लागवड (लाख हेक्टरमध्ये) : Soybean Sowing
| राज्य | लागवड क्षेत्र (लाख हेक्टर) |
|---|---|
| मध्य प्रदेश | 44.00 |
| महाराष्ट्र | 40.00 |
| राजस्थान | 8.00 |
| कर्नाटक | 3.56 |
| गुजरात | 2.00 |
| तेलंगणा | 1.33 |
| छत्तीसगड | 0.20 |
| इतर राज्ये | 0.80 |
यंदाच्या हंगामात सोयाबीनची लागवड समाधानकारक गतीने पूर्ण होत असली तरी अंतिम उत्पादनासाठी पुढील काही आठवड्यांतील पावसाचे स्वरूप अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे. त्यामुळे शेतकरी आणि बाजारपेठेचे लक्ष आता पिकाच्या वाढीच्या टप्प्यातील हवामानावर केंद्रित झाले आहे.