कोल्हापूर : बदलत्या शेती व्यवस्थेमध्ये केवळ उत्पादन वाढवून शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढेल, ही पारंपरिक संकल्पना आता हळूहळू बदलताना दिसत आहे. आधुनिक शेतीत अधिक नफा (Value Addition) मिळवण्यासाठी पीक उत्पादनासोबत मूल्यवर्धन, प्रक्रिया उद्योग, थेट विक्री आणि डिजिटल बाजारपेठेचा वापर महत्त्वाचा ठरत आहे. विशेषतः “एकाच पिकातून अनेक उत्पन्नाचे स्रोत” हा फॉर्म्युला राज्यातील अनेक प्रगतशील शेतकरी स्वीकारत असून, त्यातून आर्थिक स्थैर्य आणि टिकाऊ शेतीचा नवा मार्ग निर्माण होत आहे.
शेती तज्ज्ञांच्या मते, एखाद्या पिकाचे योग्य नियोजन केल्यास त्यातून किमान पाच वेगवेगळ्या मार्गांनी उत्पन्न मिळवता येऊ शकते. यामुळे बाजारभावातील चढ-उताराचा परिणाम कमी होतो आणि शेतकऱ्यांना वर्षभर नियमित उत्पन्न मिळण्याची संधी तयार होते.
अनेक शेतकरी आजही केवळ बाजार समितीवर अवलंबून असतात. त्यामुळे बाजारातील दर घसरल्यास त्याचा थेट फटका शेतकऱ्यांना बसतो. मात्र बदलत्या काळात सोशल मीडिया, व्हॉट्सअॅप ग्रुप, फेसबुक पेज आणि स्थानिक ग्राहक नेटवर्कच्या माध्यमातून शेतातून थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचणे सहज शक्य झाले आहे. या पद्धतीमुळे दलालांचा खर्च कमी होतो आणि नफा थेट शेतकऱ्यांच्या हातात जातो.
उदाहरणार्थ, टोमॅटो, स्ट्रॉबेरी, हळद, मिरची किंवा विविध प्रकारचा भाजीपाला थेट ग्राहकांना विकल्यास बाजारपेठेतील पारंपरिक विक्रीपेक्षा २० ते ४० टक्के अधिक दर मिळू शकतो. ग्राहकांनाही ताजे, सुरक्षित आणि गुणवत्तापूर्ण उत्पादन मिळत असल्याने अशा थेट विक्रीला चांगला प्रतिसाद मिळत आहे.
याशिवाय एकाच पिकावर प्रक्रिया उद्योग उभारून मोठ्या प्रमाणात मूल्यवर्धन करता येऊ शकते. आंब्यापासून पल्प, लोणचे, जॅम आणि ज्यूस तयार करता येतो. हळदीपासून हळद पावडर, तेल किंवा औषधी उपयोगासाठी उत्पादने तयार होऊ शकतात. कच्चा माल म्हणून विक्री करण्यापेक्षा प्रक्रिया केलेल्या उत्पादनाला बाजारात अधिक किंमत मिळते. त्यामुळे कमी उत्पादनातही अधिक नफा मिळवण्याची संधी निर्माण होते.
अनेक तरुण शेतकरी आता स्वतःचा ब्रँड विकसित करण्यावर भर देत आहेत. आकर्षक पॅकिंग, योग्य लेबलिंग आणि ऑनलाइन ऑर्डर व्यवस्थेच्या माध्यमातून शहरांमधील ग्राहकांना थेट उत्पादने पाठवली जात आहेत. “फार्म टू होम” आणि “डायरेक्ट फ्रॉम फार्म” या संकल्पनांना ग्राहकांचा मोठा प्रतिसाद मिळत आहे. विशेषतः सेंद्रिय धान्य, गूळ, मसाले, फळे आणि भाज्यांची ऑनलाइन बाजारपेठ वाढताना दिसत आहे.
शेतीतून उत्पन्न वाढवण्यासाठी शेती पर्यटनही महत्त्वाचा पर्याय ठरत आहे. स्ट्रॉबेरी शेती, फुलशेती, द्राक्षबाग किंवा आंबा बागांमध्ये ‘फार्म व्हिजिट’ संकल्पना लोकप्रिय होत आहे. ग्रामीण भागाचा अनुभव घेण्यासाठी शहरातील कुटुंबे शेतांमध्ये भेट देत आहेत. पिकांची माहिती, थेट फळ तोडणी, पारंपरिक खाद्यपदार्थ आणि निसर्ग अनुभव उपलब्ध करून दिल्यास अतिरिक्त उत्पन्नाचा नवा मार्ग उपलब्ध होतो.
शेतीमधील अवशेषांचाही प्रभावी वापर आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरू शकतो. ऊस पाचट, भाजीपाल्याचे अवशेष, केळीची खोडे किंवा मक्याचे काड यांचा वापर पशुखाद्य, कंपोस्ट खत, जैविक खत किंवा विविध उत्पादनांसाठी केला जाऊ शकतो. त्यामुळे शेतीतील वाया जाणारा खर्च कमी होऊन अतिरिक्त कमाईचा स्रोत निर्माण होतो.
खालील तक्त्यात एकाच पिकातून उत्पन्नाचे विविध मार्ग पाहता येतील : Value Addition
| उत्पन्नाचा प्रकार | उदाहरण |
|---|---|
| थेट विक्री | ग्राहकांना घरपोच विक्री |
| प्रक्रिया उद्योग | जॅम, लोणचे, पावडर, तेल |
| स्वतःचा ब्रँड | पॅकिंग आणि ऑनलाइन विक्री |
| शेती पर्यटन | फार्म व्हिजिट, अनुभव शेती |
| शेती अवशेष वापर | कंपोस्ट, पशुखाद्य, जैविक खत |
शेती तज्ज्ञांच्या मते, पुढील काळात “उत्पादन + प्रक्रिया + थेट विक्री” हेच यशस्वी शेतीचे सूत्र ठरणार आहे. बाजार समितीवर पूर्णपणे अवलंबून राहण्याऐवजी स्वतःची ग्राहक साखळी निर्माण करण्यावर भर देणे आवश्यक असल्याचे मत व्यक्त केले जात आहे.
डिजिटल प्लॅटफॉर्म, सोशल मीडिया आणि ई-कॉमर्सच्या माध्यमातून तरुण शेतकरी शेतीला व्यवसायाचे स्वरूप देत आहेत. त्यामुळे शेती केवळ उत्पादनापुरती मर्यादित न राहता आधुनिक व्यावसायिक मॉडेलमध्ये रूपांतरित होत असल्याचे चित्र ग्रामीण भागात दिसू लागले आहे. एकाच पिकातून विविध मार्गांनी उत्पन्न मिळवण्याचा हा फॉर्म्युला कमी क्षेत्रात अधिक नफा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देणारा महत्त्वाचा पर्याय म्हणून पुढे येत आहे.