किसानवाणी : बदलती जीवनशैली, वाढती शहरीकरणाची प्रक्रिया आणि वेळेची कमतरता (Fresh Cut Vegetables) यामुळे भारतात ताज्या, स्वच्छ धुतलेल्या आणि कापलेल्या भाज्यांची, म्हणजेच ‘फ्रेश कट’ किंवा ‘रेडी-टू-कूक’ उत्पादनांची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत हा व्यवसाय प्रामुख्याने परदेशात लोकप्रिय होता. मात्र आता भारतीय ग्राहकांच्याही सवयी बदलत असून, स्वयंपाकासाठी लागणारा वेळ आणि मेहनत कमी करणाऱ्या उत्पादनांना अधिक पसंती मिळत आहे. त्यामुळे हा व्यवसाय शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPO), महिला बचत गट आणि कृषी उद्योजकांसाठी मोठी आर्थिक संधी ठरू शकतो.
आज शहरांमध्ये विभक्त कुटुंब पद्धती वाढत असून, पती-पत्नी दोघेही नोकरी किंवा व्यवसाय करत असल्यामुळे स्वयंपाकासाठी उपलब्ध वेळ मर्यादित असतो. सकाळी डबे तयार करताना भाज्या निवडणे, धुणे, सोलणे आणि चिरणे यासाठी मोठा वेळ खर्च होतो. अशा परिस्थितीत स्वच्छ, कापलेल्या आणि थेट स्वयंपाकासाठी वापरता येणाऱ्या भाज्यांची पॅकेट्स ग्राहकांना अधिक सोयीची वाटतात. या सुविधेसाठी ग्राहक अतिरिक्त पैसे देण्यासही तयार असल्याचे दिसून येत आहे. एकटे राहणारे ज्येष्ठ नागरिक, विद्यार्थी आणि नोकरदार वर्गासाठीही हा पर्याय अधिक उपयुक्त ठरत आहे.
हॉटेल, रेस्टॉरंट आणि केटरिंग व्यवसायात दररोज मोठ्या प्रमाणात कांदा, टोमॅटो आणि इतर भाज्या कापाव्या लागतात. मात्र कुशल कामगारांची कमतरता आणि वाढती मजुरी यामुळे अनेक व्यावसायिक आता तयार कापलेल्या भाज्या खरेदी करण्याला प्राधान्य देत आहेत. यंत्राद्वारे एकसमान आकारात कापलेल्या भाज्यांमुळे पदार्थांचा दर्जा, चव आणि सादरीकरणात सातत्य राखणेही शक्य होते.
शहरी भागात ओल्या कचऱ्याचे प्रमाण वाढणे ही मोठी समस्या बनली आहे. कोबी, फ्लॉवर किंवा मटार यांसारख्या भाज्यांमधील देठ, पाने आणि साले यांचा मोठा भाग कचऱ्यात जातो. मात्र गावातच भाज्यांवर प्रक्रिया केल्यास हा सेंद्रिय कचरा गांडूळखत किंवा सेंद्रिय खत तयार करण्यासाठी वापरता येतो. त्यामुळे कचऱ्याचे व्यवस्थापन होण्याबरोबरच अतिरिक्त उत्पन्नाचे साधनही निर्माण होऊ शकते.
कोविड-१९ महामारीनंतर ग्राहकांमध्ये स्वच्छता आणि सुरक्षिततेबाबतची जागरूकता मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. त्यामुळे धूळ किंवा उघड्यावर ठेवलेल्या भाज्यांपेक्षा एफएसएसएआयच्या निकषांनुसार स्वच्छ पाण्याने किंवा ओझोन तंत्रज्ञानाने प्रक्रिया केलेल्या पॅकेज्ड भाज्यांना अधिक पसंती मिळत आहे. त्याचबरोबर क्विक कॉमर्स आणि ऑनलाइन डिलिव्हरी सेवांमुळे ‘रेडी-टू-कूक’ भाज्यांची विक्रीही सातत्याने वाढत आहे.
फिटनेस आणि आरोग्याबाबत जागरूक असलेला तरुण वर्ग आता नियमितपणे सॅलड, स्प्राउट्स, ब्रोकली, झुकिनी, लेट्यूस यांसारख्या भाज्यांचा आहारात समावेश करत आहे. अशा ग्राहकांसाठी तयार सॅलड, स्प्राउट्स मिक्स किंवा फ्रेश-कट विदेशी भाज्यांची पॅकेट्स लोकप्रिय होत आहेत. तसेच सोशल मीडियावरील रेसिपी व्हिडिओंमुळे विशिष्ट आकारात कापलेल्या भाज्यांची मागणी वाढत असून, अशा भाज्यांमुळे पदार्थ अधिक आकर्षक दिसतात.
प्रगत पॅकेजिंग तंत्रज्ञानामुळे कापलेल्या भाज्यांचे शेल्फ लाइफही वाढले आहे. सुधारित वातावरण पॅकेजिंग (Modified Atmosphere Packaging) आणि व्हॅक्यूम पॅकिंगसारख्या तंत्रज्ञानामुळे या भाज्या फ्रीजमध्ये ५ ते ७ दिवस ताज्या राहू शकतात. त्यामुळे ग्राहकांचा या उत्पादनांवरील विश्वास वाढत आहे.
शेतकरी उत्पादक कंपन्या आणि महिला बचत गटांसाठी हा व्यवसाय विशेष फायदेशीर ठरू शकतो. गावातच उपलब्ध होणाऱ्या भाज्यांवर प्रक्रिया करून त्यांचे मूल्यवर्धन करता येते. उदाहरणार्थ, एक टन कोबी प्रक्रिया केल्यानंतर त्याचे वजन सुमारे ६०० किलोपर्यंत कमी होते. त्यामुळे वाहतूक खर्चात बचत होते. तसेच ‘अ’ दर्जाबरोबरच ‘ब’ दर्जाच्या भाज्यांनाही प्रक्रिया करून चांगला बाजारभाव मिळवता येतो.
या व्यवसायातून केवळ कापलेल्या भाज्याच नव्हे, तर पावभाजी मिक्स, सांबार मिक्स, सूप मिक्स, सोललेला लसूण, सोललेला कांदा, किसलेले खोबरे, स्प्राउट्स आणि फ्रूट सॅलड यांसारखी विविध मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करून बाजारात विक्री करता येतात. हॉटेल्स, केटरर्स आणि सुपरमार्केटशी थेट करार करून नियमित विक्रीची संधीही उपलब्ध होऊ शकते.
ग्रामीण भागातील महिलांना या व्यवसायातून कायमस्वरूपी रोजगार उपलब्ध होऊ शकतो. महिला बचत गटांनी लहान कटिंग मशिन्स आणि योग्य पॅकेजिंगची सुविधा उभारून स्थानिक स्तरावर व्यवसाय सुरू केल्यास त्यातून चांगले उत्पन्न मिळू शकते. त्याचबरोबर स्वतःचा ब्रँड विकसित करण्याची संधीही निर्माण होते.
फ्रेश कट भाजीपाला व्यवसायाचे प्रमुख फायदे : Fresh Cut Vegetables
| घटक | फायदा |
|---|---|
| ग्राहक | वेळ, मेहनत आणि किचनमधील कामात बचत |
| हॉटेल्स | मजुरीचा खर्च कमी, दर्जात सातत्य |
| FPO | मूल्यवर्धनातून अधिक नफा |
| महिला बचत गट | स्थानिक रोजगार आणि उद्योजकतेची संधी |
| शेतकरी | थेट विक्री आणि अधिक बाजारभाव |
| पर्यावरण | सेंद्रिय कचऱ्यापासून खत निर्मिती |
एकूणच, ताज्या आणि कापलेल्या भाज्यांचा व्यवसाय हा केवळ ग्राहकांच्या सोयीपुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो कृषी क्षेत्रातील मूल्यवर्धन, ग्रामीण रोजगार, महिला सक्षमीकरण आणि शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीसाठी महत्त्वाचा पर्याय म्हणून पुढे येत आहे. बदलत्या ग्राहकांच्या गरजा आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर केल्यास ‘फ्रेश कट’ उद्योग आगामी काळात कृषी क्षेत्रातील वेगाने वाढणाऱ्या व्यवसायांपैकी एक ठरू शकतो.