किसानवाणी : राज्यात यंदाच्या खरीप हंगामात कापूस लागवडीबाबत अनिश्चिततेचे वातावरण निर्माण झाले असून बोंड अळीच्या वाढत्या प्रादुर्भावामुळे अनेक शेतकरी कापूस पिकापासून दूर जाण्याचा विचार करत असल्याचे चित्र दिसून येत आहे. मागील काही वर्षांपासून गुलाबी बोंड अळीच्या समस्येमुळे कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांना मोठ्या प्रमाणात आर्थिक फटका बसत आहे. उत्पादनात घट, वाढलेला कीडनियंत्रण खर्च आणि अपेक्षित दर न मिळाल्याने शेतकऱ्यांचा कापूस पिकावरील विश्वास कमी होत असल्याचे कृषी क्षेत्रातील जाणकारांचे मत आहे.
कापूस हे राज्यातील प्रमुख नगदी पीक मानले जाते. विशेषतः विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश भागात मोठ्या प्रमाणात कापूस लागवड केली जाते. मात्र गेल्या काही हंगामात बोंड अळीने शेतकऱ्यांसमोर गंभीर आव्हान उभे केले आहे. सुरुवातीला बीटी कापूस लागवडीमुळे बोंड अळीवर नियंत्रण मिळाल्याचे चित्र होते, परंतु कालांतराने या किडीने प्रतिकारशक्ती विकसित केल्याने पुन्हा तिचा प्रादुर्भाव वाढल्याचे दिसून आले आहे.
बोंड अळी कापसाच्या बोंडामध्ये प्रवेश करून आतील भागाचे नुकसान करते. त्यामुळे बोंडांची वाढ खुंटते, कापसाची गुणवत्ता कमी होते आणि उत्पादनात मोठी घट होते. या किडीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी शेतकऱ्यांना वारंवार कीटकनाशकांची फवारणी करावी लागते. त्यामुळे उत्पादन खर्चात मोठी वाढ होते. अनेक वेळा खर्च वाढूनही अपेक्षित नियंत्रण मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांची निराशा वाढत आहे.
यंदा अनेक भागांमध्ये सोयाबीन, मका, तूर आणि इतर पर्यायी पिकांकडे शेतकऱ्यांचा कल वाढताना दिसत आहे. कमी जोखीम आणि तुलनेने कमी खर्चामुळे काही शेतकरी कापूस क्षेत्र कमी करण्याच्या तयारीत असल्याची माहिती कृषी क्षेत्रातील अभ्यासकांकडून मिळत आहे. विशेषतः लहान आणि मध्यम भूधारक शेतकरी कापसाऐवजी इतर पिकांचा पर्याय निवडण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
बोंड अळीमुळे शेतकऱ्यांसमोरील प्रमुख अडचणी : Cotton Farming Pink Bollworm
| घटक | परिणाम |
|---|---|
| बोंड अळीचा प्रादुर्भाव | उत्पादनात घट |
| वारंवार फवारणी | खर्चात वाढ |
| गुणवत्तेवर परिणाम | बाजारभाव कमी मिळण्याची शक्यता |
| जोखीम वाढ | कापूस लागवडीबाबत अनिश्चितता |
| पर्यायी पिकांचे आकर्षण | कापूस क्षेत्र कमी होण्याची शक्यता |
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, बोंड अळी व्यवस्थापनासाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापन पद्धतींचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. फेरोमोन सापळ्यांचा वापर, वेळेवर निरीक्षण, शिफारस केलेल्या कीटकनाशकांचा योग्य वापर आणि पीक व्यवस्थापनाच्या सुधारित तंत्रांचा अवलंब केल्यास या किडीचा प्रादुर्भाव काही प्रमाणात नियंत्रित करता येऊ शकतो. तसेच शेतकऱ्यांना वेळोवेळी मार्गदर्शन आणि प्रभावी कीडनियंत्रण उपाय उपलब्ध करून देणे गरजेचे असल्याचेही तज्ज्ञांचे मत आहे.
एकूणच, बोंड अळीच्या वाढत्या धोक्यामुळे यंदाच्या हंगामात कापूस लागवड क्षेत्रात घट होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. पुढील काही आठवड्यांत पेरणीचा वेग आणि शेतकऱ्यांचा प्रतिसाद यावर अंतिम चित्र स्पष्ट होणार असले तरी सध्या तरी कापूस उत्पादकांमध्ये सावध भूमिका दिसून येत आहे.